r google-plus facebook twitter linkedin2 nujij Monitor Nieuwsbrief pdclogo man met tas twitter boek

Europese aanpak energiecrisis

Windmolens en zonnepanelen

De energieprijzen in de Europese Unie schoten begin 2022 omhoog na de Russische invasie van Oekraïne en de daaropvolgende spanningen met Rusland, waar een flink deel van de Europese energie vandaan komt. Dit zorgde voor enorme onzekerheid op de energiemarkt, vooral wat betreft gas, en dat zorgde voor snel oplopende prijzen voor burgers en bedrijven.

De Europese Commissie en de lidstaten van de EU zijn met maatregelen en plannen gekomen om deze crisis te beteugelen, waaronder 'REPowerEU' en 'Save Gas for a Safe Winter'. Omdat de prijzen gedurende 2022 hoog bleven zijn telkens verdere aanvullende maatregelen gepresenteerd, zoals 'Smart Savings of Electricity'. De plannen zijn enerzijds gericht op energiebesparing en zelf duurzame energie opwekken, en anderzijds op het ingrijpen in de energiemarkten.

Europa importeerde begin 2022 bijna zestig procent van haar energie van landen buiten de EU, en daarvan nam Rusland de helft van het gas en kolen en een kwart van de olie voor haar rekening. In reactie op de inval van Oekraïne stelde de EU al snel sancties in tegen Rusland, en in de loop van 2022 bleek de Russische levering van energie minder betrouwbaar. Dat treft niet alle EU-landen even hard. Een aantal lidstaten is voor een groot gedeelte afhankelijk van energie uit fossiele bronnen en importeert zijn energie vooral uit Rusland, terwijl sommige landen voornamelijk energie uit duurzame bronnen produceren. Dat maakt het vinden van een oplossing lastig.

Delen

Inhoud

1.

Energietekorten in Europa

De afhankelijkheid van Russische fossiele brandstoffen zorgt voor een drietal problemen. In de eerste weken van de oorlog werd er per dag zo'n 700 miljoen euro aan Rusland betaald voor gas. De EU heeft zich uitgesproken voor het steunen van Oekraïne en dus is het verminderen van de gasinkomsten voor het het Russische regime een hoge prioriteit voor de EU. Het gas is namelijk een bron van inkomsten waarmee Rusland de oorlog in Oekraïne kan bekostigen.

Ten tweede is de export van fossiele brandstoffen voor Rusland een manier om druk uit te oefenen op de EU. Door te dreigen met het afsluiten van de toevoer kunnen ze concessies afdwingen. Een complete stop op de invoer van Russisch gas zou in meerdere lidstaten tot grote economische gevolgen leiden. Meerdere lidstaten, zoals Polen, Finland en Denemarken maar ook Nederland, zijn afgesloten van het Russisch gas.

Ten derde heeft de EU geen verplichte gezamenlijke inkoop van fossiele brandstoffen. Hierdoor kan Rusland de Europese landen tegen elkaar uitspelen, zijn aanbod per land bepalen en in sommige gevallen lidstaten zelfs afsluiten van de gastoevoer. Op 28 maart 2022 zijn de EU lidstaten het eens geworden om de inkoop van gas op vrijwillige basis gezamenlijk te regelen.

Prijsplafond

De Europese Commissie bepleit een prijsplafond op Russisch gas om ervoor te zorgen dat Rusland minder geld voor zijn oorlogskas binnenkrijgt. Daarnaast is het doel om bedrijven en consumenten in de EU te beschermen tegen prijspieken veroorzaakt door de oorlog in Oekraïne. Zo moet de gasprijs voorspelbaarder worden en moeten grote marktverstoringen en onderbrekingen van betaalbare gasleveringen in de hele EU worden voorkomen. Wanneer het mechanisme wordt geactiveerd, worden orders boven een gestelde limietprijs niet aanvaard. Over het prijsplafond wordt nog onderhandeld, maar er is wel steun voor het meer gezamenlijk optrekken bij het inkopen van gas.

Ook op stroom bepleit de Europese Commissie een prijsplafond. Om de energierekening voor burgers betaalbaar te houden, wil de Europese Commissie een prijsplafond invoeren voor bedrijven die met zonnepanelen, windmolens of kerncentrales elektriciteit opwekken. Stroomproducenten die meer dan de maximumprijs verdienen moeten dan meebetalen aan de hoge energierekening door het extra geld af te staan aan nationale overheden.

Begin december 2022 bereikten de EU-lidstaten een akkoord over een prijsplafond voor Russische olie. De maatregel houdt in dat Russische olie voor niet meer dan 60 dollar per vat mag worden geleverd. Het idee voor een prijsplafond op olie werd geopperd door de G7, een intergouvernementeel forum van zeven rijke industrielanden. Het doel van de maatregel is om de inkomsten uit de olie-export van Rusland te verminderen.

2.

Hervorming en besparing

Om zo snel mogelijk met zo min mogelijk impact de afhankelijkheid van Russische fossiele brandstoffen te reduceren, heeft de Europese Commissie twee plannen gepresenteerd. Het REPowerEU plan moet de EU voor 2030 onafhankelijk maken van de invoer van Russische fossiele brandstoffen. Het 'Save Gas for a Safe Winter' plan moet ervoor zorgen dat de EU geen gastekort krijgt in het najaar van 2022. Tijdens de Staat van de Unie op 14 september 2022 heeft de Commissie nog verdere maatregelen aangekondigd.

REPowerEU

REPowerEU is het plan van de Europese Commissie om uiterlijk 2030 niet langer afhankelijk te zijn van Russische olie en aardgas. Het plan bestaat uit circa 72 miljard aan subsidies en 225 miljard aan leningen. Voor de financiering van wordt gebruik gemaakt van de overige leningen uit de herstel -en veerkrachtfaciliteit (RRF). Het plan bestaat uit drie pijlers en moet de EU helpen op het gebied van energiebesparing, de productie van schone energie en het diversifiëren van de energievoorziening.

In het plan zit 10 miljard euro wat bedoeld is om de aardgasinfrastructuur aan te passen. Ook zit er 2 miljard euro in het pakket om de olie-infrastructuur te hervormen. De rest van het geld zou naar schone energiebronnen moeten gaan. Dit is gekoppeld aan een hogere doelstelling voor duurzame energie, van 40 procent duurzame energie naar 45 procent.

In het kort

REPowerEU moet ervoor zorgen dat:

  • De EU op korte termijn samen met internationale partners alternatieve energieleveranciers voor gas, olie en steenkool vindt.
  • Aanbevelingen worden gedaan zodat alle burgers, ondernemingen en organisaties energie kunnen besparen.
  • Noodmaatregelen opgesteld worden in het geval dat energieleveringen onderbroken worden.
  • Er versneld geïnvesteerd wordt in duurzame energie zodat de EU minder afhankelijk is van de invoer van energie.

Save Gas for a Safe Winter

'Save Gas for a Safe Winter' is het plan van de Europese Commissie om voor de winter van 2022 - 2023 een gascrisis te voorkomen. Dit is een reëel risico vanwege Russische dreiging om de gastoevoer af te sluiten, wat verregaande negatieve gevolgen zou hebben voor de economie van de EU. In de eerste instantie gaat het om een vrijwillige vermindering van de gasconsumptie van 15 procent.

In het geval van een noodgeval, dus als Rusland de gaskraan helemaal dichtdraait, kan er een 'Unie Alert' afgegeven worden. Dit gebeurt op het moment dat de Raad, of vijf lidstaten een verzoek hiervoor indienen bij de Commissie. Daarnaast bevat het plan het doel om de gasreserves tot ten minste 80 procent te vullen. Het plan is op 26 juli 2022 door de Raad Energie goedgekeurd.

De vermindering van 15 procent is per land, en ongeacht de hoeveelheid Russisch gas die er gebruikt wordt. Wel zijn er mogelijkheden voor lidstaten om te worden uitgezonderd van verplichte maatregelen voor landen die niet aangesloten zijn op het Europese gasnetwerk of landen die voornamelijk gas doorvoeren. Ook kunnen landen een uitzondering op de verplichting krijgen als zij hun gasreserves met meer dan de verplichte doelstellingen gevuld hebben.

In het kort

Save Gas for a Safe Winter moet ervoor zorgen dat:

  • Het aantrekkelijk gemaakt wordt om gas te verruilen voor duurzamere alternatieven.
  • Het besparen van niet kritiek gas wat niet gebruikt wordt voor elektriciteitsgeneratie of warmteproductie.
  • Het promoten van verminderde verwarming en verkoeling van gebouwen.
  • Het bieden van ondersteuning aan lidstaten voor welke sectoren in de industrie voorrang moeten krijgen in het geval van tekorten.

Herziening van de regels voor de interne elektriciteitsmarkt van de EU

Tijdens de Staat van de Unie heeft Von der Leyen extra maatregelen gepresenteerd die Europeanen moeten helpen de energiecrisis te doorstaan. De voorgestelde regels zouden het functioneren van de energiemarkt moeten garanderen.

Smart Savings of Electricity

De hoge energieprijzen voor burgers en bedrijven én de extreme pieken en dalen in de marktprijs voor elektriciteit zijn voor de Commissie aanleiding om een verplichte besparing op elektriciteit voor te stellen. Die besparing moet gelden voor wat normaliter de piekuren zijn in het elektriciteitsgebruik in de Europese Unie. Daarnaast stelt de Commissie een verplichting voor dat lidstaten zich als doel stellen de totale vraag naar elektriciteit tussen september 2022 en 31 maart 2023 met ten minste 10% verminderen.

Tijdelijk inkomstenplafond bepaalde elektriciteitsproducenten

De Commissie pleit ook voor een tijdelijk inkomstenplafond voor energieproducenten die produceren tegen lagere kosten, zoals wind- en zonne-energie. Zulke energieproducenten zouden een maximum prijs van 180 EUR/MWh mogen rekenen. Deze prijs ligt een stuk lager dan de marktprijs, maar daarmee zouden de producenten volgens de Commissie "hun investerings- en exploitatiekosten kunnen dekken zonder afbreuk te doen aan nieuwe investeringen."

Solidariteitsbelasting

Energiebedrijven hebben dankzij de enorme prijsstijgingen hun winsten enorm omhoog zien gaan. De Commissie wil dat die bedrijven een heffing gaan betalen om zo bij te dragen aan de maatregelen om de crisis te bestrijden. Voor de olie- en gasindustrie zou de heffing 33 procent van de overwinst (hogere winsten dan voorgaande jaren) moeten bedragen. Dit geld zou dan ten goede moeten komen van de verbruikers, voornamelijk kwetsbare huishoudens.

Verdere interventie in de regels voor de elektriciteitsmarkt

Als laatste stelde de Commissie in die Staat van de Unie voor dat lidstaten de mogelijkheid geboden zou moeten worden om onder de kostprijs gereguleerde elektriciteitsprijzen te hanteren. Dit zou dan eventueel ook uitgebreid kunnen worden naar de MKB.

Extra ingrijpen in de energiemarkt

Met de winter voor de deur en een nog steeds heel onrustige energiemarkt stelde de Commissie in oktober 2022 voor om sterker in te grijpen in die energiemarkt. Zo moet er meer grip komen op hoe de prijzen van gas en elektriciteit tot stand komen. Het plan werd met gemengde gevoelens ontvangen; het is complex en zo ver ingrijpen in de markt is tegen de zin van sommige lidstaten. Het Commissieplan om meer gezamenlijk op te trekken bij het inkopen van gas kon wel snel op steun van de lidstaten rekenen.

Ondertussen zijn er door alle nationale maatregelen steeds grotere verschillen ontstaan in de mate waarin individuele lidstaten hun bedrijven steunen in deze crisis. Dit kan leiden tot oneerlijke concurrentie tussen Europese lidstaten. Meer gezamenlijk optreden zoals de Commissie voorstelt moet helpen, maar het neemt de zorgen bij de lidstaten niet weg.

3.

Standpunt Nederland

Ook Nederland importeert Russische fossiele brandstoffen. Het kabinet heeft ingezet op het afbouwen van de afhankelijkheid in nationaal en in Europees verband. Nederland behaalde in september 2022 het EU-doel voor het aanvullen van de gasopslagen. Op dat moment waren de gasopslagen in Nederland al voor gemiddeld 80 procent gevuld, terwijl de doelstelling van het kabinet voor de nationale gasopslag op 70 procent lag.

Save Gas for a Safe Winter

De Nederlandse regering ziet het plan van de Europese Commissie wel zitten. Volgens minister voor Klimaat en Energie Rob Jetten kan het kabinet "zich goed vinden" in het voorstel. Nederland heeft de afgelopen tijd al langer gepleit voor een verplicht besparingsdoel. Nederland heeft ten opzichte van 2021 het gasgebruik al met een kwart weten te reduceren en heeft hiermee dus de doelstelling van de Europese Commissie al gehaald. Vandaar is de mening dan ook dat het doel wel wat hoger had gemogen.

REPowerEU

Het kabinet heeft een positieve houding aangenomen jegens het REPowerEU plan van de EC. Volgens minister Jetten hoort Nederland bij een ambitieuze kopgroep, die wil inzetten op energiebesparing en hernieuwbare energie. Hij is echter wel van mening dat veel aspecten van het plan nadere regelgeving, uitwerking en duiding behoeven, maar waardeert dat het plan op deze korte termijn gepubliceerd is. Verder laat hij zich positief uit over het plan om REPowerEU te financieren met het overgebleven bedrag van het Europees Herstelfonds. De regering is namelijk tegen het instellen van nieuwe fondsen.

Interventie op de energiemarkt

Het kabinet is ingenomen met het merendeel van de voorstellen van de Commissie om in te grijpen op de energiemarkt. Het kabinet is echter van mening dat "de aandacht vooral moet uitgaan naar het verlagen van het energieverbruik" aldus energieminister Rob Jetten. Het kabinet vindt het belangrijk om op Europees niveau verzachtende maatregelen te nemen om de hoge gasprijzen en de impact daarvan te adresseren, maar is waakzaam voor maatregelen die onnodig hard ingrijpen in de markt. Zo is het kabinet kritisch op het plan van de Europese Commissie om een marktcorrectiemechanisme in het leven te roepen, dat zou namelijk de werking van de vrije markt hinderen.

Wel is het kabinet positief gestemd over plannen van de Europese Commissie om lidstaten gezamenlijk gas te laten inkopen. Los opererende marktpartijen zouden de prijs van de hoeveelheid beschikbaar gas opdrijven. Gezamenlijk optreden op de markt wordt dus postief beoordeeld.

4.

Besluitvorming

REPowerEU is een pakket van maatregelen, voorgesteld door de Europese Commissie. Onder dit plan vallen verschillende voorstellen, zoals een strategie voor zonne-energie en het waterstofproductie. Deze specifiekere plannen worden door de Commissie uitgewerkt. Vervolgens moeten het Europees Parlement en de Raad hierover beslissen.

Save Gas for a Safe Winter is een voorstel van de Europese Commissie, voorbereid door het Directoraat-Generaal Energie. De verantwoordelijke Eurocommissaris is Kadri Simson. Het voorstel is gemaakt onder de noodprocedure, waarbij een gekwalificeerde meerderheid (vereist minstens 15 lidstaten voor die minstens 65 procent van de populatie van de EU representeren) nodig is om het wetsvoorstel te accepteren. Individuele nationale veto's werken bij dit voorstel dus niet. De noodprocedure betekent ook dat het Europees Parlement geen inspraak heeft op de plannen.

5.

Meer informatie

Delen

Terug naar boven