r google-plus facebook twitter linkedin2 nujij P P M G W Monitor Nieuwsbrief pdclogo Afstudeer hoed man met tas twitter

Poolse democratie en rechtsstaat onder druk

Vlag van Polen. Europa maakt zich zorgen over de democratie in Polen.

In Europa zijn zorgen over de staat van de democratie in Polen. De conservatief-nationalistische regering die sinds november 2015 in Polen aan de macht is, heeft in een korte tijd enkele controversiële wetten door het parlement geloodst. De partij Recht en Gerechtigheid (PiS), die de regering vormt, heeft een absolute meerderheid in het parlement. Dat heeft geleid tot bijvoorbeeld een beperking van de bevoegdheden van het Grondwettelijk Hof en een omstreden mediawet.

In juni 2016 waarschuwde vicevoorzitter Frans Timmermans namens de Europese Commissie Polen officieel. De Poolse regering zei de rechterlijke hervormingen niet terug te draaien. Eurocommissaris Timmermans schreef daarop in een open brief zich zorgen te maken over de ontwikkelingen in Polen.

De Europese Commissie is bezorgd over drie wetten die de regeringspartij PiS grote invloed op de rechterlijke macht geven. De Poolse president Andrzej Duda vetode in juli 2017 twee van de drie controversiële wetten. Eind augustus zei de Europese Commissie zich op verdere stappen te beraden. Polen heeft de kritiek van de Commissie in een brief weerlegd.

Op 25 september heeft de Poolse regering aangegeven open te staan voor een gesprek met EU-vicevoorzitter Frans Timmermans over het huidige conflict.

Delen

Inhoud

1.

Hervorming rechtspraak

In juli 2017 stemde het Poolse parlement in met een wetsvoorstel om de rechterlijke macht ingrijpend te hervormen. Het voorstel is zeer controversieel, omdat het inbreuk maakt op de scheiding der machten. Onder de nieuwe wet zou een meerderheid van de parlementariërs voortaan het college van de Poolse Raad voor de Rechtspraak (KRS) met een gewone meerderheid benoemen. De 25 leden van dit college benoemen en ontslaan rechters. De regerende PiS-partij heeft een absolute meerderheid in het parlement en zou onder de nieuwe wetgeving dus alleen het KRS-college kunnen benoemen.

Volgens de oude en nog geldende regelgeving kiezen deels het parlement en deels onafhankelijke rechters de KRS. Onder de nieuwe - maar door de president gevetode - wetgeving worden alle leden benoemd door de regering. Omdat de KRS rechters dan benoemt en ontslaat, krijgen parlementariërs onder de nieuwe regelgeving veel inspraak bij het benoemen en ontslaan van rechters. Ook zouden door de wet alle zittende leden van de KRS moeten vertrekken.

President Andrzej Duda vetode op 24 juli 2017 het wetsvoorstel. Duda eiste onder meer dat de benoeming van leden van de KRS pas kan plaatsvinden als daar een drie vijfde meerderheid in het parlement voor is, in plaats van een gewone meerderheid. Op die manier is de PiS genoodzaakt om steun te zoeken bij andere politieke partijen.

President Duda sprak eveneens een veto uit tegen een wet die rechters van het hooggerechtshof vervangt, maar hij ondertekende wel een wet waardoor de minister van Justitie de bevoegdheid krijgt om voorzitters van rechtbanken te ontslaan.

2.

Grondwettelijk Hof

Eind december 2015 tekende de president van Polen een wet die de macht en onafhankelijkheid van het Grondwettelijk Hof beperkt; het Hof dient niet langer als controleorgaan van de regering. Polen gingen massaal de straat op om te demonstreren tegen deze maatregel, die wordt gezien als een directe machtsgreep van de PiS. De Europese Commissie heeft Polen in een brief, ondertekend door vicevoorzitter Frans Timmermans, gewaarschuwd voor uitholling van de rechtsstaat. De minister van Justitie liet weten Timmermans graag uitleg te geven over de wet.

De Commissie van Venetië van de Raad van Europa bracht begin maart 2016 een rapport uit over de nieuwe wetgeving in Polen. Zij concludeerde dat zolang het Constitutionele Hof zijn werk niet op een efficiënte manier kan doen, de rechtsstaat, de democratie en mensenrechten in Polen in gevaar zijn. Het rapport werd opgesteld op verzoek van het Poolse ministerie van buitenlandse zaken.

Op woensdag 9 maart wees het constitutionele hof in Polen de nieuwe wet af, omdat deze ongrondwettig zou zijn. Het hof is van mening dat de wet een betrouwbare en soepele werking van het hof verhindert. De Poolse regering antwoordde daarop dat het hof niet gerechtigd zou zijn over zijn eigen hervorming te oordelen. In april bracht eurocommissaris Timmermans een bezoek aan Warschau om met beide partijen te overleggen.

3.

Mediawet

Daarnaast werd, ook nog in december, een omstreden nieuwe mediawet aangenomen, die de regering in de gelegenheid stelt directie en hoofdredactie van de publieke omroep zelf aan te stellen en te ontslaan. Volgens sommigen binnen de regeringspartij PiS sympathiseren journalisten van de publieke media vaak openlijk met 'anti-Poolse meningen' in plaats van het Poolse staatsbelang onder de aandacht te brengen. Uit onvrede over de mediawet zijn inmiddels zijn drie zenderdirecteuren van de Poolse publieke omroep en een bekende tv-journalist opgestapt.

De eurocommissaris voor Media, de Duitser Günther Oettinger, uitte begin 2016 in de Frankfurter Allgemeine zijn zorgen en kondigde aan dat hij de Europese Commissie zou vragen Polen 'onder toezicht te stellen'. Volgens Oettinger zou Polen zijn stemrecht in de Raad kunnen verliezen. Artikel 7 van het Verdrag Europese Unie opent die mogelijkheid, na een tamelijk zware procedure.

Eurocommissaris Frans Timmermans heeft gewaarschuwd dat 'vrijheid en pluriformiteit van de media cruciaal zijn' voor 'het respect voor de gemeenschappelijke waarden' waarop de Europese Unie is gebaseerd. De Poolse regering is niet blij met de Europese bemoeienis en stelt dat de Europese Commissie mogelijk is beïnvloed door de oppositie in Polen.

De Poolse president Andrzej Duda ondertekende de omstreden mediawet op 7 januari 2016.

4.

'Rule of law'-procedure

De Europese Commissie kondigde op 13 januari 2016 een voorbereidend onderzoek aan naar de aangenomen wetten. Dit was de eerste fase van een zogeheten rule of law-procedure, waarbij de Europese Commissie de schending van de basisprincipes van de democratische rechtsstaat onderzoekt. Het is de eerste maal dat deze procedure wordt gebruikt, sinds de EU deze bevoegdheid in 2014 kreeg.

Op 1 juni 2016 kreeg Polen een officiële waarschuwing over de staat van de rechtsstaat van de Europese Commissie, ook wel Opinie genoemd. Als de Poolse regering geen maatregelen neemt naar aanleiding van de waarschuwing, kan Brussel een deadline opleggen om de controversiële wetten aan te passen. In het uiterste geval kan deze rule of law-procedure leiden tot sancties, waarbij het land het stemrecht in de Europese Raad en de Raad van de Europese Unie verliest.

Ook het Europees Parlement sprak zijn zorgen uit over de staat van de rechtsstaat in Polen, met name op het punt van het grondwettelijk hof. Op 13 april 2016 nam het Europees Parlement een niet-bindende resolutie aan, waarin de Poolse regering werd opgeroepen om de aanbevelingen van de Venetiëcommissie te respecteren. Het Parlement steunt de opstelling van de Commissie om door middel van dialoog tot een oplossing te komen.

Op initiatief van eurocommissaris Frans Timmermans werd de Poolse rechtsstaat in mei 2014 besproken door de EU-ministers van Europese Zaken. Zeventien EU-lidstaten spraken uit dat zij zich net als Timmermans zorgen maken over de rechtsstaat in Polen. Het was de eerste keer dat EU-lidstaten de kwaliteit van de rechtsstaat in een van de lidstaten bespraken.

'Aanbevelingen'

Op 27 juli 2016 presenteerde de Commissie aanbevelingen die ervoor moeten zorgen dat Polen aan de Europese eisen voor een rechtsstaat voldoet. De door de regering dit jaar aangestelde rechters voor het grondwettelijk hof moeten van hun ambt worden ontheven, en de rechters die in 2015 volgens de juiste procedures waren benoemd moeten alsnog in het hof plaats nemen. Alle uitspraken van het hof moeten voortaan openbaar worden gemaakt. En het hof moet de nieuwe wet over het hof kunnen toetsen.

Polen kreeg drie maanden de tijd om aan de aanbevelingen van de Commissie te voldoen. De Poolse regering heeft deze deadline, die 1 november 2016 afliep, laten verlopen.

5.

Hongarije

Het is niet de eerste keer dat Europa zich zorgen maakt over de gang van de rechtsstaat in een lidstaat. Ook het Hongaarse centrumrechtse kabinet gebruikt zijn tweederde meerderheid in het parlement om fikse wijzigingen in het land door te voeren.

6.

Meer informatie

Delen

Terug naar boven