r google-plus facebook twitter linkedin2 nujij P P M G W Monitor Nieuwsbrief pdclogo Afstudeer hoed man met tas twitter

Poolse democratie en rechtsstaat onder druk

Vlag van Polen. Europa maakt zich zorgen over de democratie in Polen.

De Europese Commissie en het Europees Parlement maken zich zorgen over de rechtsstaat in EU-lidstaat Polen. Ze vinden hervormingen die daar de laatste jaren zijn doorgevoerd in strijd met de Europese waarden van vrijheid en democratie. De hervormingen hebben geleid tot een beperking van de bevoegdheden van het Grondwettelijk Hof, een omstreden mediawet, en meer invloed van de politiek op de rechterlijke macht.

In juni 2016 gaf vicevoorzitter Frans Timmermans Polen namens de Europese Commissie een officiële waarschuwing. De Poolse regering wees de kritiek af en draaide de rechterlijke hervormingen niet terug. Daarna volgden nieuwe waarschuwingen en aanbevelingen, die de Poolse regering eveneens in de wind sloeg.

Op 1 maart 2018 stemde het Europees Parlement voor het starten van een artikel 7-procedure tegen Polen. Deze procedure kan ertoe leiden dat Polen haar stemrecht verliest in de EU. Dat kan alleen als de Europese Raad hier unaniem mee instemt. De kans daarop is klein, omdat Hongarije al heeft aangegeven Polen te steunen en tegen de procedure te stemmen.

Delen

Inhoud

1.

Europese normen onder druk

Europese lidstaten bespraken de situatie van de Poolse democratie en rechtstaat al in 2014. Nadat de conservatief-nationalistische regeringspartij Recht en Gerechtigheid (PiS ) de parlementsverkiezingen van 2015 won zijn een aantal hervormingen doorgevoerd die tot verdere schending leidden. Sinds november 2015 bezit de PiS een absolute meerderheid in het Poolse parlement.

Grondwettelijk Hof

Eind december 2015 tekende de Poolse president Andrzej Duda een wet die de macht en onafhankelijkheid van het Constitutionele Hof beperkt; het Hof dient niet langer als controleorgaan van de regering. Polen demonstreerden massaal tegen deze maatregel, die werd gezien als een directe machtsgreep van de PiS. De Europese Commissie waarschuwde voor uitholling van de rechtsstaat.

De Commissie van Venetië bracht in maart 2016 een rapport uit over de nieuwe wetgeving in Polen. Zij pleitten voor een behoud van de werkwijze van het Constitutionele Hof, om de rechtsstaat, de democratie en mensenrechten in Polen te beschermen. Het rapport werd opgesteld op verzoek van het Poolse ministerie van Buitenlandse Zaken.

Op 9 maart 2016 wees het Hof de wet af, omdat deze ongrondwettig zou zijn. Het Hof was van mening dat de wet een betrouwbare en soepele werking van het Hof verhindert. De Poolse regering vond dat het Hof niet gerechtigd was om over zijn eigen hervorming te oordelen en de wet werd doorgevoerd.

Mediawet

In december 2015 werd ook een omstreden mediawet ingediend, die de regering toestaat de directie en hoofdredactie van de publieke omroep aan te stellen en te ontslaan. Volgens de regeringspartij PiS sympathiseerden journalisten van de publieke media vaak openlijk met 'anti-Poolse meningen'. Uit onvrede over de mediawet stapten drie zenderdirecteuren van de Poolse publieke omroep en een bekende tv-journalist op.

Eurocommissaris Günther Oettinger uitte begin 2016 in de Frankfurter Allgemeine zijn zorgen. Hij stelde dat een artikel 7-procedure gepast zou zijn voor deze schendingen. Eurocommissaris Frans Timmermans waarschuwde dat 'vrijheid en pluriformiteit van de media cruciaal zijn' voor 'het respect voor de gemeenschappelijke waarden' waarop de Europese Unie is gebaseerd.

De Poolse regering reageerde negatief op de Europese bemoeienis en de Poolse president ondertekende de omstreden mediawet op 7 januari 2016.

Hervorming rechtspraak

In juli 2017 stemde het Poolse parlement voor een wetsvoorstel om de rechterlijke macht te hervormen. Het voorstel was controversieel, omdat het inbreuk maakt op de scheiding der machten.

Onder de nieuwe wet zou een gewone meerderheid van de Poolse parlementariërs voortaan 15 van de leden van het college van de 'Poolse Raad voor de Rechtspraak' (KRS) benoemen. Ook zouden alle zittende leden moeten vertrekken door de wet. De 25 leden van de KRS benoemen en ontslaan rechters. Dankzij de absolute meerderheid in het parlement kan de regerende PiS-partij eigenhandig een meerderheid van de collegeleden van de KRS benoemen.

Een tweede wet voor hervormingen stuurde 40 procent van het Hooggerechtshof met vervroegd pensioen. Vervanging van van de rechters verloopt via de KRS, Waardoor de PiS veel invloed op de rechtspraak in Polen krijgt.

President Duda hield op 24 juli 2017 de twee wetsvoorstellen met een veto tegen. Duda eiste onder meer een drie vijfde parlementaire meerderheid voor de benoeming van KRS collegeleden, in plaats van een gewone meerderheid. Daardoor zou de PiS steun moeten zoeken bij andere politieke partijen. Ook was Duda tegen het vervroegd pensioen van veel rechters in het Hooggerechtshof. De regering voerde voerde minieme wijzigingen door in de voorstellen, maar behield de strekking van de hervormingen.

Het Poolse parlement stemde in december 2017 in met de hervormingen. Ditmaal sprak Duda geen veto uit. Onder Europese lidstaten leidden de hervormingen tot felle kritiek.

Op 2 juli 2018 begon de Europese Commissie een inbreukprocedure "Om de onafhankelijkheid van het Poolse hooggerechtshof te beschermen''. Dit vanwege het aangekondigde ontslag van 27 van de 72 rechters in het Hooggerechtshof. Een nieuwe Poolse wet die de pensioenleeftijd van rechters van het hoogste gerechtshof verlaagt van 70 naar 65 jaar is vanaf 3 juli 2018 van kracht.

Eind juli 2018 ondertekende de Poolse President Andrzej Duda een wet die het eenvoudiger maakt om rechters van het Hooggerechtshof te ontslaan en te vervangen. De wet zorgt er ook voor dat het Parlement de nieuwe rechters kan kiezen.

2.

Reacties uit Europa

Vanwege de schending van de Poolse rechtstaat en democratie startte de Europese Commissie een 'rule-of-law'-procedure om de ernst van de schending vast te stellen en mogelijk te bestraffen. Deze procedure heeft drie stappen. Eerst wordt informatie verzameld, waarbij de Europese Commissie de schending van de basisprincipes van de democratische rechtsstaat onderzoekt. Daarna geven de Commissie en het Parlement aanbevelingen tot hervorming. Indien hier geen gehoor aan wordt gegeven, start de artikel 7-procedure. Door de procedure kan Polen het stemrecht verliezen in de Europese Raad.

Informatie verzameling en waarschuwingen

Op initiatief van eurocommissaris Frans Timmermans werd de Poolse rechtsstaat in mei 2014 besproken door de EU-ministers van Europese Zaken. Zeventien EU-lidstaten uitten net zoals Timmermans zorgen over de rechtsstaat en democratie in Polen.

De Europese Commissie kondigde op 13 januari 2016 een voorbereidend onderzoek aan naar de controversiële wetten. Dit was de eerste procedurefase en de eerste keer dat deze procedure werd gebruikt sinds de Commissie deze bevoegdheid in 2014 kreeg.

Op 1 juni 2016 kreeg Polen een officiële waarschuwing van de Europese Commissie over de schending van de democratische rechtsstaat. Op 2 juli begon de Europese Commissie de zogeheten 'inbreukprocedure', een formele waarschuwing vanuit de EU die kan leiden tot een zaak voor het Europees Hof van Justitie. Eurocommissaris Frans Timmermans heeft het land een maand gegeven om te reageren.

Aanbevelingen Commissie en Parlement

In juli 2016 presenteerde de Commissie een reeks aanbevelingen om de Poolse rechtstaat te herstellen. De in 2015 benoemde rechters moesten aftreden en de ontheven rechters moesten hun functies terugkrijgen. Ook moesten alle uitspraken van het Hof voortaan openbaar worden. Polen kreeg drie maanden om de aanbevelingen door te voeren. De Poolse regering wees de kritiek af en liet de deadline van 1 november 2016 passeren. Timmermans schreef in een open brief dat de Europese Commissie zeer bezorgd was over de wetten die de regeringspartij PiS grote invloed op de rechterlijke macht geven.

Ook het Europees Parlement was bezorgd over de democratische rechtstaat in Polen. Op 13 april 2016 nam het Europees Parlement een niet-bindende resolutie aan, waarin de Poolse regering werd opgeroepen om aanbevelingen van de Venetiëcommissie te respecteren. Het Parlement steunde de voorkeur van de Commissie om door middel van dialoog tot een oplossing te komen.

Op 15 november 2017 startte het Europees Parlement een onderzoek naar de rechtsstaat in Polen. Het Europees Parlement vond dat er een 'duidelijk risico' is dat Polen de Europese waarden in het EU-verdrag schendt. Een commissie met daarin onder anderen Judith Sargentini (GroenLinks) doet onderzoek en stelt een rapport op.

Inzet van de artikel 7-procedure

Polen gaf geen gehoor aan de Europese kritiek en voerde geen verdere hervormingen uit om de democratische rechtstaat te verbeteren. Met de hervormingen van de rechtspraak in december 2017 was de maat vol voor de Commissie. Eurocommissaris Timmermans stelde op 20 december 2017 voor om de artikel 7-procedure , oftewel de "nucleaire optie" te beginnen.

Het Europees Parlement stemde hier op 1 maart 2018 mee in. Om echte sancties te beginnen is er unanimiteit nodig binnen de Europese Raad. Dit gaat echter lastig worden, aangezien de Hongaarse premier Orbán al heeft aangegeven Polen te steunen en tegen de procedure te stemmen.

In het kader van de artikel 7-procedure is er briefwisseling gaande tussen de Europese Commissie en Polen. De Commissie heeft uitgelegd hoe zij wil dat Polen haar wetgeving aanpast, en de Poolse regering heeft toegelicht waarom in hun ogen de maatregelen geen bedreiging vormen voor de rechtstaat. Indien de Commissie vindt dat Polen in gebreke blijft dan kan ze de zaak naar het Hof verwijzen.

3.

Hongarije

Het is niet de eerste keer dat Europa zich zorgen maakt over de rechtsstaat in een lidstaat. Ook het Hongaarse centrumrechtse kabinet gebruikt zijn tweederdemeerderheid in het parlement om fikse wijzigingen in het land door te voeren.

4.

Meer informatie

Delen

Terug naar boven