r google-plus facebook twitter linkedin2 nujij P P M G W Monitor Nieuwsbrief pdclogo Afstudeer hoed man met tas twitter

Procedure schending rechtsstaat door EU-lidstaten

Vrouwe Justitia

De rechtsstaat is een belangrijke waarde waarop de Europese Unie gebaseerd is, en de lidstaten van de Europese Unie mogen de rechtsstaat in eigen land niet in gevaar brengen. De Europese Commissie ziet erop toe dat de lidstaten de waarden van de Unie naleven.

Lidstaten die de regels van de rechtsstaat systematisch schenden krijgen een waarschuwing van de Commissie. Bij aanhoudende schending konden lidstaten tot 2013 alleen worden aangepakt volgens de artikel 7 procedure (zo genoemd naar het betreffende artikel in het Verdrag van Lissabon). Die procedure kan leiden tot schorsing van een lidstaat, die daarmee het stemrecht in de Raad wordt afgenomen. Het alternatief was niets doen. Toenmalig eurocommissaris Reding voor grondrechten verwoordde het als volgt: "Brussel kan slechts kiezen tussen een speldenprik en een atoombom. We hebben iets nodig als tussenstap".

Daarom stelde de Commissie in 2014 het 'kader ten behoeve van de rechtsstaat in de EU' in, in het Engels bekend als de 'rule of law procedure'. Hiermee wil de Europese Commissie ervoor te zorgen dat de democratische waarden en normen binnen de Europese Unie beter gewaarborgd worden.

De kern van het voorstel is vroegtijdig kunnen signaleren wanneer een lidstaat maatregelen neemt die de rechtsstaat kunnen bedreigen, en dat snel bij die lidstaat en de andere lidstaten aankaarten. Als dit niets oplevert kan alsnog de artikel 7 procedure worden gestart.

Delen

Inhoud

1.

Achtergrond

De aanleiding voor het voorstel lijkt de ruzie tussen de Europese Commissie en Hongarije die duurde van 2011 tot 2013. In 2011 wilde de Hongaarse premier Orbán de grondwet en een aantal andere wetten wijzigen. Die gaven de regering meer invloed op de media, de centrale bank en de rechterlijke macht, en beperkten de mogelijkheden voor politieke campagnevoering. Na veel en soms felle kritiek van de Commissie paste Hongarije de scherpe kanten van de voorstellen en nieuwe wetten aan.

De Commissie kon hierbij op steun rekenen van een meerderheid in het Europees Parlement en zelfs expliciet van een aantal lidstaten, waaronder Nederland. Die lidstaten verzochten de Commissie om een nieuw mechanisme te ontwikkelen om de democratie in de EU te waarborgen.

De Commissie liet weten sinds 2009 al meerdere malen geconfronteerd te zijn met situaties waarin de lidstaten zich niet hielden aan de waarden en normen die in de Europese verdragen zijn vastgelegd. Al in 2000 werd eens gesproken over het inzetten van sancties tegen een lidstaat. Toen nam de extreemrechtse FPÖ van Jorg Haider deel aan de regering van Oostenrijk. Van daadwerkelijke EU-sancties is het toen niet gekomen. Wel schortten alle andere lidstaten de diplomatieke relaties met Oostenrijk op, een ban die ruim een half jaar zou duren.

In 2016 maakt de Commissie voor het eerst gebruik van de nieuwe procedure bij schendingen van de rechtsstaat, toen de nieuwe Poolse regering met een aantal wetsvoorstellen invloed wilde verkrijgen op het hoogste gerechtshof en op de media. In mei 2017 spraken de EU-lidstaten voor het eerst over de kwaliteit van de rechtsstaat in een van de lidstaten. Zeventien EU-lidstaten spraken hun steun uit voor Eurocommissaris Frans Timmermans, die al langer met de Poolse regering overhoop lag.

2.

Procedure bij schending rechtsstaat in detail

Stap 1 - informatie verzamelen, waarschuwing

De Europese Commissie verzamelt alle relevante informatie over hoe lidstaten omgaan met essentiële elementen van de rechtsstaat en let op concrete en/of systematische bedreigingen van het kader van de rechtsstaat. Wanneer blijkt dat er op één of meerdere onderdelen consequent sprake is van een bedreiging of schending van de rechtsstaat dan stuurt de Commissie de lidstaat een waarschuwing. In deze 'rule of law opinion' licht de Commissie haar zorgen over de schendingen toe.

Stap 2 - aanbevelingen

Indien de lidstaat in kwestie niet afdoende onderbouwing kan geven over de ontstane situatie en/of geen maatregelen neemt om de situatie te verbeteren dan komt de Commissie met een aanbeveling. Die aanbeveling wordt openbaar gemaakt. In de aanbeveling staat een deadline waarbinnen de problemen moeten zijn aangepakt. De lidstaat moet de Commissie op de hoogte stellen van zijn aanpak.

Stap 3 - inzet artikel 7 procedure

Als de Commissie vaststelt dat de lidstaat in kwestie binnen de gestelde deadline niets of te weinig heeft ondernomen naar aanleiding van de aanbevelingen van de Commissie kan de Commissie besluiten om de Artikel 7-procedure in gang te zetten.

Het opleggen van sancties is vastgelegd in artikel 7 van het Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU). Op voorstel van één derde van de Raad, de Commissie of het Europees Parlement wordt vastgesteld dat er sprake is van een schending van de waarden van de rechtsstaat en de democratie. De Raad kan na het horen van de lidstaat in kwestie nog besluiten om met aanbevelingen te komen. Is er sprake van mogelijke schendingen dan buigen de Europese regeringsleiders zich over de kwestie. Wanneer de lidstaat in kwestie de vrijheid, democratie, mensenrechten of rechtsgelijkheid in het eigen land blijft beperken kan de Raad van Ministers naar aanleiding van het oordeel van de Europese Raad besluiten een lidstaat het stemrecht in de Raad van Ministers én nog andere rechten te ontnemen kunnen worden wanneer die lidstaat de vrijheid, democratie, mensenrechten of rechtsgelijkheid in het eigen land beperkt.

Opvallend is dat het Commissievoorstel geen nieuwe mogelijkheid tot het opleggen van sancties biedt. Tussen de 'speldenprik en de atoombom' is vooral ruimte gemaakt voor meer overleg, en meer mogelijkheden voor de Commissie om met duidelijke aanbevelingen te komen.

Daarnaast staat in een bijlage van het voorstel een nadere toelichting op wat de EU verstaat onder de rechtsstaat, waar vooral de nadruk wordt gelegd op de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht en principes van non-discriminatie. Dat waren nu juist de punten waar de Commissie in 2011 kritiek op had bij de kwestie rond Hongarije.

In december 2014 hebben de ministers van Buitenlandse Zaken besloten om jaarlijks een dialoog te houden over de staat van de democratie in hun land. Dit initiatief is ontstaan door constitutionele veranderingen in Hongarije waardoor de democratie onder druk kwam te staan.

3.

Meer informatie

Delen

Terug naar boven