r google-plus facebook twitter linkedin2 nujij Monitor Nieuwsbrief pdclogo Afstudeer hoed man met tas twitter

Eén Europees Spoorwegnet

Spoorlijnen

De Europese Unie wil één Europees spoorwegnet creëren. De bestaande regelgeving moest worden hervormd zodat de spoorwegsector op Europees niveau kan worden geïntegreerd en de concurrentiepositie ten opzichte van andere transportmiddelen zo goed mogelijk wordt. In 2016 werden de lidstaten en het Europees Parlement het eens over een pakket hervormingen. Dit spoorwegpakket bevat zowel technische maatregelen over de veiligheid op het spoor als politiek gevoelige maatregelen over het openstellen van het nationale spoor voor buitenlandse bedrijven en de scheiding tussen spoorwegnetbeheer en vervoerders.

De Europese Commissie is in 2013 met zes wetgevende voorstellen gekomen. Het Nederlandse parlement probeerde het voorstel met betrekking tot de liberalisering van het spoor nog tegen te houden. Volgens de Eerste en Tweede Kamer is het spoor een nationale aangelegenheid, en geen Europese. Er was echter onvoldoende steun van andere nationale parlementen om een gele kaart te kunnen trekken. Vervolgens is er lang onderhandeld over de voorwaarden waaronder lidstaten het spoor moeten openstellen voor buitenlandse vervoerders.

Maatregelen die de veiligheid moeten vergroten zijn in 2016 ingegaan. De nieuwe regels voor het toelaten van buitenlandse vervoerders worden stapsgewijs in 2020 en 2023 van kracht.

Delen

Inhoud

1.

Problemen met het huidige spoorwegnet

De spoorwegindustrie heeft het transportvolume weten te stabiliseren en in sommige lidstaten is er zelfs een aandeel overgenomen van het wegennet. De groei van de spoorvracht is echter in de afgelopen jaren niet sterk genoeg gebleken om het verloren marktaandeel van 2,3% gedurende de jaren 1995-2003 terug te heroveren.

De huidige economische omstandigheden hebben de zwakke status van de spoormarkt verergerd. Vrachtdiensten (inclusief spoor) hebben recentelijk een aanzienlijke neergang in activiteit doorgemaakt (van 20% tot 50% afhankelijk van het marktdeel) en ook passagiersdiensten hebben een daling in activiteit doorgemaakt.

Problemen voor de ontwikkeling van de spoorwegsector hebben te maken met drie zaken:

  • inadequate financiering en tariefregulering,
  • barrières voor concurrentie,
  • een gebrek aan regulerend overzicht

Er is een laag niveau van investeringen en onvoldoende transparantie van marktvoorwaarden maakt het moeilijk om nieuwkomers concurrerende spoorwegdiensten te leveren. Daarom heeft de Europese Commissie een voorstel opgesteld voor een gemeenschappelijk spoorwegennet waarbij modernisering, verheldering en simplificering van de Europese regelgeving voorop staat.

2.

Eén Europees Spoorwegnet

Het Europees Parlement en de Raad van ministers hebben op 19 juni 2012 een akkoord bereikt over onafhankelijke nationale toezichthouders op het spoor, die belast worden met de taak om eerlijke competitie te garanderen en verplicht zijn om klachten binnen minimaal zes en maximaal zestien weken te behandelen. De nieuwe regels moeten ook een solide basis leggen voor het financieren van een netwerkinfrastructuur over perioden van vijf jaar.

Op 3 juli 2012 heeft het Europees Parlement tijdens de plenaire zitting in Straatsburg de mededingingsregels voor spoormaatschappijen en infrastructuurbeheerders verduidelijkt, met als doel het aanbod van het internationale vracht- en personenvervoer te stimuleren en de kwaliteit te verbeteren. Om illegale geldstromen van publieke middelen tussen beide partijen te voorkomen, moeten zij een gescheiden en transparante boekhouding bijhouden, zelfs als ze deel uitmaken van dezelfde holding. Op die manier moet concurrentievervalsing vermeden kunnen worden. Bovendien moeten zowel publieke als private spoorwegmaatschappijen een gelijke toegang krijgen tot het spoor en tot onderhoudsvoorzieningen.

In het geval van geschillen zullen onafhankelijke nationale toezichthouders ervoor zorgen dat de regels worden gehandhaafd. De Europese Commissie zal op de samenwerking tussen toezichthouders toezien en moet binnen twee jaar oordelen of het wenselijk is om een Europese regulator op te richten. Verder zijn er maatregelen genomen om de veiligheid en modernisering te bevorderen; treinen die gebruik maken van het Europees veiligheids- en signalisatiesysteem ETCS en treinen die uitgerust zijn met systemen die de geluidsoverlast beperken worden gestimuleerd.

De richtlijn is op 15 december 2012 in werking getreden en had op 16 juni 2015 omgezet moeten zijn in nationale wetgeving. Het voorstel voor de Nederlandse implementatiewet is echter pas op 29 september door beide Kamers goedgekeurd.

3.

Vierde spoorwegpakket

In januari 2013 kwam de Commissie met nieuwe voorstellen om de spoorsector verder te hervormen. De Commissie vindt de huidige regels niet duidelijk genoeg, en er zijn nog veel barrières voor spoorwegmaatschappijen om internationaal te opereren. Het pakket aan maatregelen is er met name op gericht om het voor spoorwegmaatschappijen makkelijker te maken om actief te zijn in meerdere EU-landen en het toezicht op het spoor te versterken.

De maatregelen op een rij:

  • er moet een strikte scheiding worden aangehouden tussen de beheerders van het spoor en de spoorwegmaatschappijen. Dit moet voorkomen dat nationale maatschappijen vrijwel zeker altijd voorrang kregen bij het gebruik van het spoor.
  • treinen - in elk geval nieuwe modellen - moeten overal in Europa kunnen rijden
  • de technische vereisten voor treinen worden gestandaardiseerd; het Europees agentschap voor veiligheid op het spoor mag nieuwe modellen goedkeuren
  • de lidstaten moeten buitenlandse maatschappijen toegang geven tot de markt voor passagiersvervoer voor 2019
  • delen van de risico's bij het investeren in nieuw materieel. Treinen zijn duur en gaan gemiddeld 30 tot 40 jaar mee. De meeste contracten om diensten aan te bieden hebben een veel kortere loopduur. Daarom wil de Commissie dat niet alleen de maatschappijen garant staan voor investeringen gezien het risico dat zij lopen als een contract niet verlengd wordt.
  • voor tickets mag in het buitenland geen meerprijs worden gevraagd
  • personeel moet beter beschermd worden. Zo mogen lidstaten bepalen dat nieuwe aanbieders personeel van de eerdere en nu vertrokken marktpartij overnemen.

Bovenstaande voorstellen zijn vervat in drie verordeningen en drie richtlijnen, die elk weer onderdeel vormen van twee pijlers. Gezamenlijk worden deze voorstellen aangeduid als het vierde spoorwegpakket. Zij volgen eerdere spoorwegpakketten van de Commissie die in 2001, 2004 en 2007 van kracht werden.

 

Pijler

Type wetgeving

Voorstel

Status

Politieke pijler (ook wel marktpijler)

Richtlijn

Op 24 december 2016 in werking getreden. Moet uiterlijk op 25 december 2018 zijn omgezet in nationale regelgeving

 

Verordening

Treedt op 24 december 2017 in werking

(rapporteur bij dit voorstel is Wim van de Camp)

 

Verordening

Op 12 januari 2017 in werking getreden

Technische pijler

Verordening

Op 15 juni 2016 in werking getreden.

 

Richtlijn

Op 15 juni 2016 in werking getreden. Deze richtlijn moet uiterlijk op 16 juni 2019 zijn omgezet in nationale regelgeving

 

Richtlijn

Op 15 juni 2016 in werking getreden. Deze richtlijn moet uiterlijk op 16 juni 2019 zijn omgezet in nationale regelgeving

De Europese Commissie schat in dat het vervoer van mensen en goederen over het spoor door de voorstellen goedkoper wordt, en dat de kwaliteit beter gewaarborgd is. De Raad van Ministers heeft op 8 oktober 2015 overeenstemming bereikt over voorstellen aangaande goed bestuur en liberalisering van de markt. De beslissingen zullen worden voorgelegd aan het Europees Parlement.

Positie Raad

Op 14 maart en 5 juni 2014 keurde de Transportraad in twee stappen de gehele technische pijler van het pakket goed. Een belangrijke element van deze pijler is een uitbreiding van de bevoegdheden van het Europees Spoorwegbureau. Er werd besloten dat het bureau gaat onderzoeken of nationale wetgeving voldoet aan Europese veiligheidseisen. Ook inspecteert het hoe nationale overheden hun veiligheidstaken uitvoeren.

Op 8 oktober 2015 heeft de Raad besloten dat lidstaten de mogelijkheid behouden om onderhands te gunnen. Dat was ook een wens van Nederland. In de contracten moeten wel duidelijke afspraken staan over de prestaties die worden verwacht van de vervoerder. Het vervoer op het spoor zou hierdoor moeten verbeteren.

Eind 2015 werden de lidstaten het onderling eens in de Raad over alle voorstellen in de politieke pijler. Na onderhandelingen tussen Raad, Commissie en EP in 2016 keurde de Raad in oktober 2016 het pakket goed.

Positie Nederland

De Tweede Kamer stemde op 28 maart 2013 tegen de voorstellen van de Commissie. De Eerste Kamer heeft zich hierbij aangesloten. Het Nederlandse parlement vindt dat de organisatie van het spoor op nationaal niveau moet worden geregeld. Als minstens een derde van de nationale parlementen vindt dat het spoorbeleid bij de lidstaten zelf thuis hoort dan moet de Commissie volgens de zogenaamde gelekaartprocedure het voorstel opnieuw bekijken. De benodigde grens van een derde is echter niet gehaald.

Europees Parlement

De Transportcommissie van het Europees Parlement stemde op 17 december 2013 in met de Commissievoorstellen. De Nederlandse Europarlementariër Peter van Dalen (ChristenUnie), ondervoorzitter van deze commissie, is tegen de plannen en wijst op het risico van versnippering op het Nederlandse spoorwegnet. Hij hoopt dat de Raad van Transportministers de plannen alsnog tegenhoudt.

Zijn toenmalige collega Corien Wortmann (CDA) wees op de verbeteringen die de Commissie voorstelt op het gebied van de veiligheid op het spoor en de doorstroming van personen- en goederenvervoer. Evenals Van Dalen wil Wortmann echter wel dat lidstaten hun spoor in zijn geheel kunnen blijven aanbesteden.

De positie van de transportcommissie werd eind februari 2014 opvallend genoeg niet overgenomen door het gehele parlement. Het EP steunt de voorstellen voor verdere uniformering van technische standaarden, en het principe dat vervoerders hun diensten ook in andere landen mogen aanbieden. Het EP wilde echter geen volledige scheiding tussen het spoorwegnetbeheer en bepaalde binnenlandse spoorwegmaatschappijen.

Onderhandelingen

De Raad en het Europees Parlement zijn na hun eigen standpuntbepaling in onderhandeling getreden over een uiteindelijk compromis over de technische pijler. Op de 30 juni 2015, de laatste dag van het Lets voorzitterschap van de Raad, werd hierover een akkoord bereikt. De Raad en het EP spraken af dat enkele veiligheidsvoorschriften worden versoepeld en dat de regels rondom het goedkeuren van spoorvoertuigen worden versimpeld. Daarnaast krijgt het Europees Spoorwegbureau een grotere rol bij het goedkeuren van voertuigen voor internationaal gebruik en de ontwikkeling van het Europese spoorveiligheidssysteem ERTMS.

Halverwege april 2016 werden de onderhandelaars van het Europees Parlement, de Raad en de Europese Commissie het eens over een principeakkoord om het Europese spoornetwerk open te stellen. Met een open spoornetwerk moet het mogelijk worden om in alle Europese landen diensten aan te bieden. Zo moet de concurrentie worden vergroot om meer keuze te bieden aan passagiers en de dienstverlening te verbeteren.

Na deze onderhandelingen keurde de Raad in oktober 2016 het pakket met de uitgewerkte compromisvoorstellen goed. In december 2016 volgde het Europees Parlement. Het compromis wijkt op enkele punten af van de originele voorstellen:

  • buitenlandse partijen krijgen niet in 2019 maar later toegang tot nationale spoortmarkten; 2020 voor commerciële aanbieders en 2023 voor openbare aanbieders
  • overheden mogen het passagiersvervoer onderhands aanbieden bij a) kleine concessies en b) wanneer contracten de garantie bieden dat reizigers er op vooruit gaan en/of er tegen lagere kosten kan worden gereden
  • nieuwe aanbieders zijn niet verplicht om personeel over te nemen van de vorige aanbieder. Wel stelt het akkoord dat er aan sociale regels en CAO-afspraken voldaan moet worden

Daarnaast is vastgelegd dat iedere spoorwegvervoerder commerciële diensten mag aanbieden.

4.

Meer informatie

Delen

Terug naar boven