r google-plus facebook twitter linkedin2 nujij P P M G W Monitor Nieuwsbrief pdclogo Afstudeer hoed man met tas twitter

Brexit: Verenigd Koninkrijk stapt uit Europese Unie

Brexit: vlag naast Big Ben met Vote to Leave © Europese Unie 2016 - Europees Parlement

Op 29 maart 2019 om 23.00 uur Britse tijd zal het Verenigd Koninkrijk (VK) uit de Europese Unie stappen: de 'brexit'.

De Europese regeringsleiders stemden op 25 november 2018 in met een akkoord én met een politieke verklaring over de relatie na het Britse vertrek. Het akkoord regelt onder meer de rechten van burgers van VK en EU en de financiële afrekening. De Britten moeten ruim 40 miljard euro betalen om hun lidmaatschapsverplichtingen na te komen. Daarnaast zorgt het akkoord ervoor dat er geen harde grens komt tussen Ierland en het Britse Noord-Ierland.

Het akkoord voorziet in open grenzen voor handel tussen het VK en de EU totdat een uitgebreid handelsakkoord wordt gesloten. De onderhandelingen hierover moeten uiterlijk 31 december 2020 afgerond zijn. De Britten zullen zich in de tussentijd aan Europese regelgeving moeten houden. De samenwerking op veel andere terreinen blijft goeddeels overeind en zal in de toekomst intensief blijven.

Na het Britse vertrek moet nog een aantal heikele kwesties worden opgelost, bijvoorbeeld op het gebied van visserijrechten en douaneprocedures. Het akkoord moet nog groen licht krijgen van het Europees Parlement en het Britse parlement. Het is onzeker of premier May genoeg steun heeft om het bereikte akkoord door het Britse parlement te krijgen. Tegenstanders vinden dat May in de onderhandelingen te veel concessies aan de EU heeft gedaan. Het Lagerhuis zou aanvankelijk op dinsdag 11 december stemmen, maar premier May heeft de stemming uitgesteld omdat een nee tegen haar deal waarschijnlijk leek. Inmiddels heeft May een motie van wantrouwen binnen haar eigen partij overleefd. Tijdens de Europese top van 13 en 14 december wil zij de bezwaren van het Britse parlement opnieuw onder de aandacht van de andere EU-leiders brengen. De kans dat het akkoord wordt aangepast is echter klein.

 

Delen

Inhoud

U ziet nu de basisversie van de tekst
U ziet nu de uitgebreide versie van de tekst

1.

Relatie EU-Verenigd Koninkrijk

De relatie tussen het Verenigd Koninkrijk en de Europese Unie is in de loop der jaren vaak moeizaam geweest.

Sinds het begin van de oprichting van de voorlopers van de Europese Unie, de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal en de Europese Economische Gemeenschap, willen de Britten wel samenwerken en zelfs deel uitmaken van Europese samenwerking, maar zelden met volle overtuiging. Zelfs als lid van EU doet het VK niet mee met de euro en diverse beleidsterreinen, met name op het terrein van immigratie en sociale regelgeving. Ook stemmen de Britten in de Raad van Ministers meer dan enig ander land tegen voorstellen voor Europese wetgeving.

2.

Status onderhandelingen

Akkoord scheidingsvoorwaarden

Na lange en moeizame onderhandelingen bereikten de EU en het Verenigd Koninkrijk op 25 november 2018 een akkoord over de voorwaarden voor brexit. Er staan ook afspraken in over een overgangsperiode van 30 maart 2019 tot december 2020 voor wat betreft het openhouden van de grenzen voor de handel. Er is voor eind 2020 gekozen omdat Het nieuwe meerjarig financieel kader van de EU op 1 januari 2021 begint. De belangrijkste punten uit het akkoord op een rij:

  • gedurende een overgangperiode van 21 maanden zal het Verenigd Koninkrijk bestaande en nieuwe Europese regels overnemen. Hierdoor kunnen de grenzen voor beide partners helemaal open blijven voor wat betreft de handel in goederen. Ook op het gebied van justitiële en defensiesamenwerking blijven de Europese regels van kracht. De Britten zijn geen lid meer van de EU en zullen dus niet over nieuwe Europese regelgeving mogen mee stemmen
  • er is een zogeheten 'backstop' ingesteld. Kort gezegd betekent dit dat de overgangsperiode wordt verlengd zolang er geen akkoord is over de handelsrelatie tussen de EU en het VK. Deze backstop is een garantie dat er niet alsnog plots een harde grens tussen Ierland en Noord-Ierland komt na 2020. De precieze formulering is ontzettend complex, omdat de backstop over de verhouding tussen Noord-Ierland en de EU gaat én over de verhouding tussen de EU en de rest van het Verenigd Koninkrijk, en hoe die afspraken zich weer tot elkaar verhouden
  • zolang er geen handelsakkoord is tussen de EU en het VK en de backstop van kracht is mag het Verenigd Koninkrijk geen handelsakkoord met derde landen van kracht laten worden. Het VK maakt immers nog deel uit van de Europese douane-unie. Dit geldt alleen voor de handel in goederen
  • zolang er geen akkoord is over de visserij zullen EU schepen niet in Britse wateren vissen, en zal de EU importheffingen instellen op Britse visproducten
  • voor financiële diensten zal het systeem van wederkerigheid ('equivalence') gaan gelden. Beide partijen zullen elkaar standaarden erkennen zolang ze ongeveer hetzelfde doel dienen, regelgeving mag niet veel strenger of losser zijn
  • onenigheid over regelgeving zullen door een onafhankelijk panel worden behandeld. Echter, als het specifiek over Europese wetgeving gaat valt dit onder het Europees Hof
  • gedurende de overgangsperiode geldt het EU-recht bij grensoverschrijdende conflicten
  • de rechten van Britse burgers die vóór het einde van de overgangsperiode vijf jaar of langer in de EU wonen en van EU-burgers die vóór het einde van de overgangsperiode vijf jaar of langer in het VK zijn gevestigd, zullen gewaarborgd blijven. Zij behouden sociale rechten en plichten, en hun recht op vrij verkeer tussen het VK en de EU. De Britten kunnen na 29 maart 2019 restricties op het verblijf in en toegang tot het VK instellen
  • de Britten zullen alle financiële verplichtingen die zij zijn aangegaan voldoen, zoals afgesproken in april 2017. In het akkoord staan geen bedragen genoemd, alleen de manier waarop de bedragen worden berekend. Het gaat om een bedrag van ongeveer 40 miljard euro.

Formeel betreft het akkoord de volgende drie dossiers:

Toekomstig (handels)akkoord

Naast de reeks gemaakte afspraken is duidelijk dat de EU en het VK na de brexit de onderhandelingen zullen voortzetten. Verreweg het meest belangrijk is het sluiten van een definitief handelsakkoord. Op andere terreinen, zoals het uitwisselen van data voor het bestrijden van criminaliteit en terrorisme, kunnen afspraken gemaakt worden zodra het VK daar regelgeving voor heeft opgesteld.

Eerder gaf het VK aan op het gebied van veiligheid nauw met de EU te willen samenwerken, en blijven meedoen met een aantal Europese agentschappen: het Europees Agentschap voor de veiligheid van de luchtvaart, het Europees Geneesmiddelenbureau en het Europees Agentschap voor chemische stoffen. De Britten zouden mogelijk de regels van die agentschappen accepteren en blijven meebetalen aan de werkzaamheden daarvan, zonder dat ze hun stemrecht behouden.

Probleemdossiers

grens met Ierland

Het grootste hoofdpijndossier is de grens tussen Ierland en Noord-Ierland. Beide partijen willen dat deze volledig open blijft. Dat kan alleen als de Britten in de interne markt blijven, wat nog onzeker is. Een regeling die ervoor zorgt dat die grens openblijft zonder douanecontroles én dat het Verenigd Koninkrijk eigen handelsregels heeft, lijkt een onmogelijke opgave.

Ook met het bereikte akkoord van 25 november 2018 is deze kwestie nog niet opgelost, anders dan dat de huidige situatie tot december 2020 blijft bestaan.

handelsrelatie

De belangrijkste vraag is hoe de handelsrelatie er uit komt te zien. Er zijn een aantal opties, variërend van vrijwel volledige vrijhandel (zoals met bijvoorbeeld Noorwegen) tot een 'regulier' handelsverdrag (zoals met Japan of Canada). De mate waarin de grenzen open kunnen blijven hangt af van de vraag in hoeverre de EU en het VK bereid zijn elkaars regels over te nemen en/of te accepteren. Zo wil de EU dat de eigen strenge milieu-eisen niet worden ondermijnd door producten uit het VK die niet aan die eisen voldoen.

Details, details

Op sommige meer 'technische' vraagstukken, zoals wederzijdse toegang tot visgronden, wordt om iedere millimeter onderhandeld. Een mengeling van economische belangen, politieke gevoeligheid, en het hebben of juist ontbreken van een gezamenlijk doel is bepalend voor hoe moeizaam overeenstemming bereikt kan worden. Zo waren de EU en het VK het snel eens dat de samenwerking op het gebied van terrorismebestrijding moet worden voortgezet. Toch is ook die samenwerking niet meteen geregeld omdat er wel afspraken moeten komen onder welke voorwaarden gegevens worden uitgewisseld en hoe die gegevens gebruikt mogen worden. Stel dat de EU al haar gevoelige informatie deelt met de Britten, en de Britten sluiten op hun beurt een verdrag met een ander land waarin staat dat zij al hun informatie zullen delen, dan komt gevoelig Europese informatie terecht bij een derde land zonder dat de EU daar iets over te zeggen heeft.

Naar een harde of een zachte brexit?

Het schrikbeeld van de EU en ook veel Britten is dat er géén akkoord ligt voordat de brexit plaatsvindt, en mogelijk zelfs niet na de overgangstermijn op 1 januari 2021. Dat betekent dat er geen afspraken zijn en de handelsrelatie onder het regime van de Wereldhandelsorganisatie plaatsvindt, het absolute minimum. Dan zijn er ook geen afspraken over zaken als wederzijdse hulp bij de aanpak van terrorisme en mensenhandel, geen programma's voor samenwerking op het gebied van onderzoek, en geen afspraken op andere terreinen waarop nu samen wordt opgetrokken. Dit is de 'harde brexit'.

Is het voorkomen van dat scenario reden genoeg om hoe dan ook tot een vergelijk te komen? De hardliners aan Britse zijde draaien het om: liever geen akkoord dan een akkoord waar het VK te veel moet toegeven. Dat is meer dan alleen politiek sentiment: wanneer de Britten uit de interne markt stappen, zijn ze ook niet langer gebonden aan het vrije verkeer van personen. De Britten krijgen dan weer volledige controle over de eigen grenzen en kunnen zelf bepalen wie er wel en niet het Verenigd Koninkrijk in mag.

Veel hardliners verzetten zich tegen het concept-akkoord van 14 november 2018. Haar kabinet steunde premier May, maar aantal ministers stapte een dag later alsnog op.

'No deal' scenario

In de loop van 2018 begonnen steeds meer mensen en bedrijven zich zorgen te maken over de gevolgen van de brexit, en vooral van de gevolgen van een harde of 'no deal' brexit. Zowel de EU als het VK hebben draaiboeken en scenario's opgesteld over wat er gaat gebeuren als ze er niet uit komen in de onderhandelingen. Dit gaat om heel praktische zaken als het op korte termijn aannemen van heel veel douanepersoneel tot versnelde procedures voor wederzijdse erkenning van producteisen.

Brexit terugdraaien?

Het is mogelijk om de uittredingsprocedure stop te zetten en terug te draaien. De artikel 50-procedure zegt daar zelf niks over, maar in december 2018 deed het Hof van Justitie hier een uitspraak over. Het Hof stelde dat het Verenigd Koninkrijk de brexitprocedure zonder toestemming van de andere lidstaten stop kan zetten. In dat geval blijft het Verenigd Koninkrijk onder de oude voorwaarden in de Europese Unie. Dit is mogelijk totdat de brexit definitief is: dus als alle nationale parlementen akkoord zijn gegaan met de scheiding.

3.

Wat verandert er na de brexit?

Voor het Verenigd Koninkrijk

Op 29 maart 2019 zijn alle Europese regels die directe werking hebben - regels die op Europees niveau zijn vastgesteld en zonder tussenkomst van nationale wetgeving voor iedereen gelden - niet meer geldig. De Britse regering moet duizenden en duizenden regels opstellen om allerlei zaken zelf te regelen. Bijvoorbeeld eisen op het gebied van productveiligheid, of lijsten van verboden middelen. De Britten zullen ook regels die zijn opgesteld om Europese richtlijnen te implementeren tegen het licht willen houden en in veel gevallen aanpassen. Nigel Farage, boegbeeld in de strijd voor een brexit, zegt niet voor niets dat dit de dag is waarop het Verenigd Koninkrijk weer baas in eigen huis is. Het is een wetgevende operatie die zijn weerga in de Britse geschiedenis niet kent.

Afhankelijk van hoe 'hard' de brexit is, komen er grenscontroles tussen de EU en het VK. Het VK moet handelsakkoorden gaan sluiten met de rest van de wereld wanneer het niet langer onderdeel uitmaakt van de douane-unie. Nog meer dan de EU zal ook het VK aan invloed op het wereldtoneel verliezen.

Voor de EU

Voor de Europese Unie verandert er formeel heel weinig. Er is één lidstaat minder, en dat heeft gevolgen voor stemverhoudingen en de begroting maar qua wetgeving blijft alles hetzelfde. Er is een land bijgekomen waar de EU een verdrag mee zal sluiten. Voor Europese bedrijven die veel handelen met het VK of vestigingen hebben in het VK zijn de gevolgen ingrijpend - mogelijk krijgen die te maken met allerlei barrières die er al heel lang niet meer zijn geweest.

Politiek gezien is de impact veel groter. De politieke verhoudingen binnen de Unie zijn aan het verschuiven; de grote drie zijn weer de grote twee (Duitsland en Frankrijk) en het noordelijke blok wordt verzwakt. Op het wereldtoneel boet de EU aan gewicht in. Tegelijkertijd vertrekt ook de lidstaat die het vaakst op de rem trapte bij het ontwikkelen van nieuw beleid en nieuwe bevoegdheden. In die zin kan de brexit ook tot nieuwe vooruitgang voor de EU leiden.

De Europese Commissie brengt de gevolgen van de brexit per beleidsonderwerp in kaart in zogeheten 'preparedness notices'. Voor belangrijke stukken regelgeving staat daarin nauwkeurig omschreven wat er verandert na het vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de EU. Veel Europese agentschappen hebben soortgelijke documentatie opgesteld.

Ook heeft de Europese Commissie een plan bedacht dat tot doel heeft de nadelige effecten van alle mogelijke brexitscenario's tot een minimum te beperken.

Voor Nederland

Er wonen en werken ongeveer 100.000 Nederlanders in het Verenigd Koninkrijk. Het VK heeft toegezegd dat EU-burgers die vijf jaar of langer in het VK wonen niet uit het land hoeven te vertrekken. De termijn van vijf jaar gaat in na het definitieve vertrek van het VK uit de EU. Voor mensen die er korter wonen geldt een 'coulanceperiode' van waarschijnlijk twee jaar.

De overheid heeft een overzicht gemaakt van de gevolgen voor Nederlanders in het VK en Britten in Nederland.

Het Nederlandse bedrijfsleven is zeer ongelukkig met de brexit: veel Nederlandse bedrijven handelen met het Verenigd Koninkrijk of hebben er vestigingen. Als de Britten niet in de interne markt blijven, kost dat mogelijk miljarden aan administratieve rompslomp, handelsbelemmeringen en import- en exporttarieven. Volgens het IMF gaat de Brexit mét goede afspraken Nederland 0,6 procent van het bbp kosten, en een 'no-deal' brexit 1 procent.

Ook in Nederland moeten er de nodige wetten worden aangepast om het vertrek van het Verenigd Koninkrijk te regelen. Nadat een concept-akkoord was bereikt kwam de regering in november 2018 met de 'verzamelwet Brexit'. In dat wetsvoorstel staat dat de regering met algemene maatregelen van bestuur en ministeriële regelingen kan ingrijpen indien de brexit uit de hand loopt. Die regelingen zouden dan later in wetgeving worden vastgelegd, en pas dan zou het parlement een rol spelen. De Tweede Kamer is erg kritisch over dat onderdeel van het wetsvoorstel.

4.

De onderhandelingen over de brexit: wie is wie?

In het nieuws over de brexit-onderhandelingen vallen veel verschillende namen. Een overzicht van de hoofdrolspelers.

'Team UK'

De Britse premier Theresa May leidt sinds de zomer van 2018 de onderhandelingen over de Brexit zelf. Zowel haar eerste minister voor Brexit, David Davis, als zijn opvolger, Dominic Raab, stapten op uit onvrede over gedane concessies aan de EU. Op 16 november 2018 benoemde minister-president May Stephen Barclay als nieuwe brexit-minister.

De nummer twee van het Britse onderhandelingsteam is Oliver Robbins. Hij is in feite de vaste man in Brussel. Tim Barrow is de Britse permanente vertegenwoordiger in Brussel en steun en toeverlaat van Oliver Robbins. Barrow bezorgde de officiële brief van May aan Juncker die de artikel 50-procedure in werking zette.

Verder is Philip Hammond, de Britse minister van Financiën, een invloedrijke speler binnen het kabinet van May. Hij was, net als May in eerste instantie, een 'remainer' (voorstander van EU-lidmaatschap) en tegen een brexit.

Verdeeld thuisfront

Een flink deel van de Conservatieven is voorstander van een Verenigd Koninkrijk buiten de EU. Een aanzienlijk deel van hen wil nog liever een harde brexit dan een akkoord waar de Britten 'te veel' moeten toegeven. In haar optredens beweegt May zich voortdurend tussen de hardliners en de zachte lijn, en dat bemoeilijkt de onderhandelingen.

De grootste oppositiepartij Labour bleef lang onduidelijk over wat zij wil. Slechts schoorvoetend lijkt Labour zich definitief uit te spreken voor een zo open mogelijke relatie tussen het VK en de EU na brexit. Dat geeft de 'remainers' binnen de partij en in de regering van May enige steun.

Steun in het parlement is belangrijk voor May. Ieder akkoord moet worden goedgekeurd door het Britse parlement. Het Britse Hogerhuis lijkt in elk geval in meerderheid voor diepgaande samenwerking met de EU, ook als dat betekent dat de Britten ook op een aantal punten iets zullen moeten toegeven.

'Team EU'

Michel Barnier is de hoofdonderhandelaar van de EU. Hij was eerder minister van Europese Zaken in Frankrijk en twee keer eurocommissaris. Barnier blijft in de onderhandelingen hameren op het feit dat EU gebouwd is op regels, en dat de EU daar niet in zal gaan schipperen.

Barnier wordt bijgestaan door Sabine Weyand en Didier Seeuws. Seeuws moet ervoor moet zorgen dat de belangen van de lidstaten behartigd worden, die elk een eigen brexit-afgevaardigde hebben en intensief betrokken worden bij de onderhandelingen.

Daarnaast heeft het Europees Parlement ook een hoofdonderhandelaar. De voormalig Belgische premier Guy Verhofstadt, nu leider van de ALDE-fractie, heeft deze taak op zich genomen.

Een opvallende raadgever aan de EU kant is Georg Riekeles. Deze Noor is een kenner van de bijzondere relatie die de Noren, als niet-EU-lidstaat, met de Unie hebben.

De Europese Raad, het overleg van de Europese regeringsleiders, is in belangrijke mate verantwoordelijk voor het opstellen van de kaders waarin EU-hoofdonderhandelaar Barnier kan onderhandelen.

Nederland

Regering

Premier Rutte is als lid van de Europese Raad nauw betrokken bij de brexit-onderhandelingen. De brexit is een vast agendapunt op de Europese Raad, en de regeringsleiders worden tussentijds op de hoogte gehouden van alle vorderingen.

In Brussel heeft Nederland heeft een brexit-afgevaardigde die aanschuift bij overleggen met Didier Seeuws. Daarnaast is er binnen de permanente vertegenwoordiging, de Nederlandse ambassade bij de EU, veel aandacht voor het brexit-dossier.

Parlement

Rapporteurs Pieter Omtzigt (CDA) en Marit Maij (PvdA) van de vaste commissie van Europese Zaken van de Tweede Kamer hebben begin 2017 een uitgebreid rapport over de gevolgen van de brexit voor Nederland gepubliceerd. Sinds de verkiezingen van maart 2017 zijn Anne Mulder (VVD) en Kees Verhoeven (D66) naast Omtzigt brexit-rapporteurs.

5.

Mijlpalen in de brexit-onderhandelingen

Belangrijke te nemen stappen

  • december 2018: debatten in het Britse parlement over het akkoord EU-VK; de stemming over het akkoord is voor onbepaalde tijd uitgesteld.
  • 13-14 december 2018: de laatste Europese top waar een politiek akkoord bereikt kan worden
  • 21 januari 2019: indien er geen besluit is over het akkoord tussen de Britse regering en de EU-onderhandelaars dan krijgt het Britse parlement extra bevoegdheden om de onderhandelingen te kunnen sturen. Bovendien heeft de EU gesteld dat Groot-Britannië binnen vijf dagen moet laten weten wat de plannen zijn als er op deze datum nog geen deal is.
  • 29 maart 2019: brexit
  • 31 december 2020: einde overgangsperiode

Belangrijke genomen stappen

  • juni 2016: op een informele top laten de Europese regeringsleiders weten via welke spelregels de onderhandelingen over het terugtreden van het VK uit de EU moeten plaatsvinden
  • 8 februari 2017: het Britse Lagerhuis stemt met 494 tegen 122 stemmen definitief voor het aanroepen van artikel 50, het artikel uit het EU-verdrag waarin staat beschreven hoe een lidstaat uit de EU kan stappen. Op 13 maart 2017 stemt ook het Hogerhuis in, ondanks bezwaren dat de rechten van EU-ingezetenen in het VK niet goed beschermd werden
  • 29 maart 2017: overhandiging van de zogeheten 'artikel 50'-brief van premier May (English) door de Britse EU-ambassadeur aan de Europese instellingen. De artikel 50-procedure treedt in werking
  • 5 april 2017: het Europees Parlement stelt richtlijnen voor de onderhandelingen op. Het EP laat weinig ruimte voor speciale deals of andere uitzonderingsposities, en eist dat verplichtingen volledig zullen worden nagekomen
  • 29 april 2017: de Europese Raad stelt een onderhandelingsmandaat op. In mei 2017 wordt het formeel goedgekeurd door de Raad van Ministers
  • 19 juni 2017: start onderhandelingen
  • 8 december 2017: voorlopig politiek akkoord over de scheidingsvoorwaarden. Hiermee is de weg vrij voor de start voor de onderhandelingen over de relatie tussen de EU en het VK na brexit
  • maart 2018: akkoord over de transitieperiode na brexit. Deze zal duren tot 1 januari 2021 en tot die tijd blijft het VK lid van de interne markt en de douane-unie
  • juli 2018: het Verenigd Koninkrijk maakt de voorstellen bekend (English) voor de toekomstige relatie met de EU
  • 20 september 2018: Europese Top in Salzburg waar onder andere over de Brexit werd gesproken, zonder concrete resultaten.
  • 14 november 2018: principe-overeenkomst tussen EU en Verenigd Koninkrijk over brexit.
  • 25 november 2018: Europese brexittop waarop de reregingsleiders van de andere EU-landen akkoord gingen met het akkoord tussen de EU en het VK

6.

Meer informatie

Delen

Terug naar boven