r google-plus facebook twitter linkedin2 nujij P P M G W Monitor Nieuwsbrief pdclogo man met tas twitter boek

Toetreding Republiek Noord-Macedonië tot de Europese Unie

Vlag Macedonië

De Republiek Noord-Macedonië, toen nog formeel de Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië genoemd, vroeg in maart 2004 het lidmaatschap van de Europese Unie aan. Eind 2005 concludeerden de Europese Raad en de Europese Commissie dat het land voldoende voortgang maakte met het uitvoeren van een vredesakkoord met de Albanese minderheid. Het land kreeg de status van kandidaat-lidstaat, maar verschillende problemen moeten overwonnen worden voor lidmaatschap aan de orde is.

In 2009 stelde de Europese Commissie, op basis van de resultaten van alle doorgevoerde hervormingen, voor om officieel met toetredingsonderhandelingen te beginnen. Het land raakte echter in een politieke crisis, waarbij de EU bemiddelde. Pas in 2017 kwam er een einde aan de politieke crisis in het land. In 2019 adviseerde de Commissie de lidstaten om de daadwerkelijke toetredingsonderhandelingen te starten, maar dit advies werd in oktober 2019 alsnog afgewezen door de Raad van Ministers en de Europese Raad. Een groot struikelblok was de koppeling van de toetredingsonderhandelingen met Albanië.

Een voorwaarde voor het starten van de toetredingsonderhandelingen was het vinden van een oplossing van het geschil tussen de Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië en Griekenland over de naamswijziging van Macedonië. De Griekse premier Tsipras en de Noord-Macedonische premier Zaev bereikten in juni 2018 een akkoord over een naamswijziging naar 'Noord-Macedonië'. Zowel het parlement van Noord-Macedonië als dat van Griekenland stemden uiteindelijk in. In Griekenland waren er felle protesten tegen dit akkoord en het leidde zelfs tot een vertrouwensstemming tegen Tsipras, die hij ternauwernood overleefde. Op 12 februari 2019 ging de naamswijziging officieel in.

Inhoud

1.

Voorgeschiedenis

De voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië werd in 1991 onafhankelijk van de vroegere Socialistische Federale Republiek Joegoslavië. Tussen 1992 en 2005 verleende de Europese Unie 767 miljoen euro steun aan het land. In de eerste jaren werd via het ECHO-programma steun verleend om humanitaire problemen aan te pakken. In 1996 werd het land opgenomen in het PHARE-programma van de Europese Unie. Een jaar later werden verschillende samenwerkings- en handelsovereenkomsten gesloten die in 1998 van kracht werden.

Door de verbetering van de leefomstandigheden van de bevolking werden diverse Europese investeringsinstrumenten stopgezet. In plaats daarvan werd in 2001 in Luxemburg een Stabilisatie- en Associatie-overeenkomst getekend dat in april 2004 in werking trad.

De overeenkomst voorziet in verschillende handelsvoordelen voor Macedonië. Bijna alle producten uit het land hebben zonder invoerheffingen toegang tot de Europese markt. Als onderdeel van het stabilisatie- en associatieproces is Macedonië echter ook verplicht de tarieven voor de invoer van producten uit de Europese Unie verlagen.

In maart 2004 vroeg de voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië het lidmaatschap van de Europese Unie aan. Op 18 juli 2005 evalueerde de Stabilisatie- en Associatieraad de politieke situatie van het land. Vastgesteld werd dat Macedonië voldoende wetgeving had aangepast naar aanleiding van het Akkoord van Ohrid. Ook werd aangegeven dat de decentralisatie goed op gang gekomen was: de lokale autoriteiten werden versterkt in hun politieke macht.

Het Akkoord van Ohrid zorgde dus voor een terugkeer van de stabiliteit in het land. Op 9 november 2005 gaf de Europese Commissie daarom een positief advies over het verzoek van Macedonië om kandidaat-lidstaat van de Europese Unie te worden.

2.

De mijlpalen

2005: Op 17 december volgde de Europese Raad het advies van de Europese Commissie op en besloot Macedonië de status van kandidaat-lidstaat te geven. De toetredingsonderhandelingen zijn tot op heden niet begonnen.

2009: De Europese Commissie stelde voor het eerst voor om de toetredingsonderhandelingen te starten. Dat verzoek kreeg geen vervolg. Na een lange politieke crisis in het land deed de Commissie in 2018 opnieuw de aanbeveling om de toetredingsonderhandelingen te starten. Naar aanleiding van bezwaren van Frankrijk en Nederland heeft de Europese Raad echter om een jaar uitstel gevraagd. In die tijd kan onderzocht worden in hoeverre Macedonië daadwerkelijk aan Europese regelgeving voldoet.

2016: Na een lange politieke en economische crisis stelde de Europese Commissie dat de toetredingsonderhandelingen konden worden gestart. De voorwaarde was dat er geloofwaardige verkiezingen kwamen. Naar oordeel van de Europese Raad waren die er in 2017, waardoor ook die barrière verdween.

2018: Op 12 juni bereikten Griekenland en Macedonië een akkoord over de wijziging van de naam van het land in Noord-Macedonië. Dit moest een eind maken aan een slepend conflict tussen beide landen. De deal leidde in beide landen tot politieke conflicten.

2018: Op 30 september was er een referendum over de naamswijziging van Macedonië. De opkomst was echter te laag, waardoor de kwestie niet werd opgelost met het referendum. Het woord was daardoor aan het Noord-Macedonische parlement

2019: Op 11 januari stemde het Noord-Macedonische parlement in met de naamswijziging. Op 25 januari ging het Griekse parlement akkoord. Op 12 februari ging de naamswijziging in.

3.

Struikelblokken

Voordat de Republiek Noord-Macedonië kan toetreden tot de Europese Unie staan er uitgebreide hervormingen op politiek en economisch gebied op de agenda. Hieronder volgt een overzicht van de belangrijkste beleidsterreinen waar het land volgens de Europese Commissie nog hervormingen moet doorvoeren of implementeren.

Politiek

Noord-Macedonië kent volgens de Europese Commissie stabiele democratische instellingen die goed functioneren en onderling samenwerken. Ook de verkiezingen in 2009 zijn volgens internationale standaarden goed verlopen. Dat beeld sloeg echter om na een afluisterschandaal en de politieke strijd die daar op volgde. Van 2015 tot 2017 verkeerde het land in een politieke impasse.

De strijd tegen corruptie is nog steeds inzet van beleid. De Groep van staten tegen corruptie (de GRECO) heeft hiertoe aanbevelingen gedaan die Noord-Macedonië nog moet uitvoeren.

Op internationaal vlak werkt Noord-Macedonië mee aan het Joegoslavië-tribunaal. Dit had de Europese Unie als eis gesteld aan een eventuele toetreding tot de Unie.

De 'naamskwestie'

Griekenland weigerde lange tijd de naam 'Republiek Macedonië' te erkennen. Er was angst dat het land aanspraak zou willen maken op de Noord-Griekse provincie Macedonië. Ook vreesde Griekenland dat deze regio van haar klassiek-culturele erfgoed beroofd zou worden door de toekenning van de naam Republiek Macedonië aan een van origine Slavisch land. Verschillende andere landen, waaronder Rusland, de VS, China, Canada, het Verenigd Koninkrijk, Bulgarije en Turkije erkenden het land wel onder die naam. Oplossing van de naamkwestie was voor de Europese Raad voorwaarde voor het starten van de toetredingsonderhandelingen.

Macedonië en Griekenland onderhandelden over een compromis voor de naam van het land. De Griekse premier Tsipras en de Macedonische premier Zaev bereikten op 12 juni 2018 een akkoord over een mogelijke nieuwe naam: Republiek Noord-Macedonië.

Op 30 september 2018 mocht de bevolking van het voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië zich via een referendum uitspreken over deze naamswijziging en over de wenselijkheid van toetreding van het land tot de NAVO en de Europese Unie. De opkomst (37 procent) was lager dan de vereiste 50 procent. Het referendum was daardoor ongeldig. De volgende stap van premier Zaev was een stemming in het parlement die met twee derde van de stemmen, dat wil zeggen 80 van de 120, aangenomen moest worden. Op 19 oktober 2018 heeft het parlement met exact twee derde meerderheid gestemd voor het in gang zetten van de grondwetswijziging die de naamsverandering mogelijk maakt.

De grondwetswijziging moest toen nog voor een derde en laatste stemming door het parlement, voordat de naamswijziging definitief werd. In januari 2019 was die definitieve stemming en daaruit bleek dat de naamswijziging door kan gaan.In Griekenland liet ratificatie op zich wachten. De leider van een van de Griekse coalitiepartners trok zijn steun in aan de regeringscoalitie en hun minister van Defensie stapte op. Het Griekse parlement stemde desondanks in met de naamswijziging.

Met ingang van 12 februari 2019 kreeg de land het naam 'Republiek Noord-Macedonië'. Een van de gevolgen van de naamswijziging is dat Noord-Macedonië nu toetredingsonderhandelingen kan starten met van de NAVO, iets wat Griekenland lange tijd blokkeerde. Het Griekse parlement heeft het toetredingsprotocol al in februari 2019 geratificeerd. Naar verwachting zal het ongeveer een jaar duren voordat Noord-Macedonië officieel lid zal worden.

Economie

De Europese Unie vindt de economische integratie van Noord-Macedonië goed gevorderd. Het land heeft in korte tijd een stabiele economie ontwikkeld met als kenmerken een lage inflatie, een lage overheidsschuld en een evenwichtige begroting. De Unie stelt dat de liberalisering van prijzen en handelsverkeer grotendeels voltooid zijn. De Europese Unie verwacht dat de economie op de korte termijn in staat is om de concurrentie van de Europese economie aan te kunnen.

Toch werken verschillende punten nog als een rem op een goed functionerende markteconomie. Zo functioneert het overheidsbestuur erg langzaam en ingewikkeld waardoor (buitenlandse) investeringen te weinig worden gestimuleerd. Ook wordt de economie geremd door de informele sector van zwartwerkers.

Wetgeving

Het is waarschijnlijk dat Noord-Macedonië op korte termijn aan de meeste verplichtingen van het lidmaatschap voldoet op het gebied van wetgeving. Op enkele punten is er echter meer tijd nodig: het vrije verkeer van goederen, intellectuele eigendomsrechten, het mededingingsbeleid en de financiële controle. Ook op milieugebied zijn nog veel hervormingen nodig die de nodige tijd en inspanning vragen van het land.

Uitbreidingsstop van EU-commissaris Hahn

Bij zijn aantreden in 2014 gaf de EU-commissaris voor Nabuurschapsbeleid en uitbreidingsonderhandelingen Johannes Hahn aan dat er gedurende zijn termijn geen landen bij de EU zouden komen. Binnen de EU was uitbreiding al langere tijd een gevoelig onderwerp, maar door zich zo stellig uit te spreken nam Hahn veel perspectief weg bij de kandidaat-lidstaten.

In Macedonië leidde dit vooral tot wanhoop bij de Albanese bevolking, dat EU-lidmaatschap als cruciaal beschouwt om zijn identiteit te bewaren. In 2015 laaide het conflict tussen Macedonië en Albanese separatisten dan ook weer op, wat vooral werd toegeschreven aan het gebrek aan uitzicht. De toegenomen spanning maakte veel van de succesvolle hervormingen in de relatie tussen de Noord-Macedonische en Albanese bevolking ongedaan.

Voortgangsrapporten

In het voortgangsrapport van 2018 was de Europese Commissie overwegend optimistisch. Naast de naamsverandering waren er nog verdere hervormingen op het gebied van openbaar bestuur en de economie nodig, zo stelde de Commissie. In mei 2019 gaf de Commissie opnieuw haar bevindingen over de situatie in Noord-Macedonië. De Commissie stelde dat de Macedonische overheid stappen heeft gezet richting het versterken van de checks and balances, de democratie en de rechtsstaat. Ook heeft Noord-Macedonië resultaten geboekt op het gebied van het bestrijden van de georganiseerde misdaad, corruptie en het creëren van een open en inclusief politiek klimaat. De Commissie gaf dan ook het advies om de toelatingsonderhandelingen met Macedonië te openen. In oktober 2019 wezen de verantwoordelijke EU-ministers, ondanks de hervormingen, opening van de toetredingsgesprekken echter vooralsnog af. De Europese Raad sloot zich hierbij aan.

4.

Nederlandse insteek

Toetreding van Noord-Macedonië tot de EU wordt door verschillende Europese leiders gezien als een strategisch belang voor de Europese buitenlandse en veiligheidspolitiek. Toetreding kan zorgen voor stabilisering van de Zuidoost-Europese regio. Naar verwachting zal dan het risico van conflicten in de regio afnemen. Daarnaast is de toetreding van Noord-Macedonië volgens velen belangrijk voor de gezamenlijke Europese aanpak van de vluchtelingencrisis. Door Noord-Macedonië loopt immers een belangrijke route voor vluchtelingen, de zogenoemde 'Balkanroute'.

Ondanks deze voordelen van toetreding van Noord-Macedonië, besloot het Nederlandse parlement geen goedkeuring te verlenen voor het starten van de toetredingsonderhandelingen. In 2018 gaven sommige Kamerleden aan dat Noord-Macedonië meer hervormingen moest doorvoeren voordat perspectief op EU-lidmaatschap zou worden geboden. In oktober 2019 liet minister Stef Blok echter weten open te staan voor toetredingsonderhandelingen met Noord-Macedonië, maar niet zolang deze gekoppeld zijn aan de toetredingsonderhandelingen met Albanië. Hierdoor werden de gesprekken met Noord-Macedonië weer afgewezen. Naast Nederland waren ook Frankrijk en Denemarken tegenstander.

5.

Meer informatie

Terug naar boven