Van 1 januari 2009 tot 31 juni 2009 was Tsjechië officieel voorzitter van de Europese Unie. Het aantreden van het Tsjechisch voorzitterschap verliep bepaald niet rustig met een controversieel kunstwerk, anti-Europese uitspraken van de Tsjechische president, een Europese gascrisis en een oorlog in Gaza. Na deze moeizame start kwam het voorzitterschap in rustiger vaarwater terecht.
Het bleef echter lastig voorzitterschap gezien de economische crisis en de afwikkeling van de ratificatie van het Verdrag van Lissabon. Bovendien viel de regering op 24 maart.
Inhoudsopgave van deze pagina:
Delen
Tsjechië hanteerde als motto 'Europa zonder grenzen'. Onder dit motto trachtte het land te streven naar een Europa zonder interne economische, culturele en morele grenzen voor individuen, ondernemers en bedrijven. Tegelijkertijd moest dit Europa in staat zijn voor zichzelf op te komen in de wereld. De Tsjechen wilden dit bereiken aan de hand van de drie 'E's': Economie, Energie en Externe betrekkingen.
Op economisch gebied wilde het Tsjechisch voorzitterschap proberen de transparantie en stabiliteit van de financiële markten te verbeteren. Tsjechië hoopte hiermee de economische crisis te bestrijden en wilde de openheid van de Europese markt gebruiken om protectionisme op wereldwijde schaal te ontmoedigen.
Op het gebied van energie streefde het voorzitterschap twee doelen na: energieveiligheid en duurzaamheid. Beide doelstellingen sloten op elkaar aan. Met het streven naar energieveiligheid doelden de Tsjechen vooral op de Europese afhankelijkheid van Rusland met betrekking tot de leverantie van aardgas. Volgens Tsjechië zou de EU moeten proberen gas te kopen bij meer verschillende leveranciers. Ook duurzame energiebronnen kunnen bijdragen aan de oplossing van dit probleem. Dit zou tegelijkertijd de uitstoot van broeikasgassen verminderen. Energiebesparende innovaties werden in dat kader tevens gestimuleerd, net zoals de voltooiing van de interne energiemarkt.
Wat de externe betrekkingen aangaat richtten de Tsjechen zich vooral op de oostelijke en zuidelijke buurlanden van de EU. Het voorzitterschap streefde er in de eerste plaats naar de banden met de Kaukasus, de Westelijke Balkan en Turkije aan te halen. Daarnaast werd het belang van het vredesproces in het Midden-Oosten onderstreept. De rol van de NAVO werd ook kort aangestipt, evenals de strijd tegen de verspreiding van kernwapens en het internationale terrorisme.
Ook als het gaat om de uitbreiding van de EU legde het Tsjechisch voorzitterschap de prioriteit bij de Westelijke Balkan en Turkije. Wat Tsjechië betreft werd in dat kader zoveel mogelijk vooruitgang geboekt in de toetredingsonderhandelingen met Kroatië en Macedonië, bleven de onderhandelingen met Turkije doorgaan, streefde de EU naar een zo groot mogelijke betrokkenheid bij het oplossen van de problemen in Kosovo en Bosnië-Herzegovina, werden de relaties tussen Servië en Kosovo genormaliseerd en werd Servië een kandidaat-lidstaat van de EU. Tsjechië was dus duidelijk voor meer invloed van de Unie op de Balkan. Toetreding van de landen in deze regio was voor de Tsjechen daarbij een belangrijk middel.
Een lastig begin
Nog voor het aantreden van het Tsjechisch voorzitterschap waren er al twijfels over de anti-Europese sentimenten die het land op dat moment domineerden. Zo liet de Tsjechische president Václav Klaus zich regelmatig bijzonder negatief uit over het Europese integratieproces en bracht hij daarmee zijn land in Brussel diverse malen ernstig in verlegenheid. In februari 2009 zorgde een speech van hem in het Europees Parlement voor veel beroering in de EU.
Daarnaast zorgde het kunstwerk 'Entropa' dat door de Tsjechen aan de EU werd aangeboden bij aanvang van het voorzitterschap voor een diplomatieke rel in de gehele Unie. Kunstenaar David Cherný had in dit werk elke lidstaat op zeer excentrieke wijze afgebeeld. Nederland was bijvoorbeeld weergegeven als een onder water gelopen land met enkel wat minaretten die boven het water uitstaken, Denemarken werd in de vorm van een Mohammed-cartoon van lego neergezet en Bulgarije bestond louter uit hurktoiletten. Het kunstwerk leidde tot de nodige verontwaardigde reacties en de emoties liepen dusdanig hoog op dat Bulgarije uiteindelijk met een gordijntje bedekt moest worden.
Daarbij kwam nog eens dat Rusland in de eerste maand van het voorzitterschap besloot de gaskraan naar Oekraïne dicht te draaien, waardoor een belangrijk deel van de EU zonder gas kwam te zitten. Verder brak, vlak voor het aantreden van de Tsjechen, in Gaza een bloedige oorlog uit waarbij vele slachtoffers vielen. Oud EU-voorzitter Frankrijk greep deze gelegenheid aan om nog eenmaal het leiderschap van de Franse president Nicolas Sarkozy te tonen. De Tsjechische premier Mirek Topolánek verzuchtte dan ook dat in de eerste weken van het voorzitterschap enkel 'gas en Gaza' de agenda bepaalden.
Lopende problemen
De financiële crisis groeide uit tot een economische crisis. Regeringsleiders van de grote landen organiseerden top na top, en het ene na het andere voorstel om de crisis te bestrijden werd gepresenteerd. Voorzitter Tsjechië is onmachtig gebleken de regie strak in handen te houden. Dit werd verder bemoeilijkt door het feit dat Tsjechië niet toe de groep eurolanden toebehoort, die voorafgaande aan veel Europese overleggen apart bijeenkomen.
Ten slotte was uitgerekend voorzitter Tsjechië een van de weinige landen die het nieuwe Verdrag van Lissabon nog niet had geratificeerd. Naast een halsstarrige president die weigerde zijn handtekening onder het verdrag te zetten, wist ook de senaat ratificatie te traineren en uit te stellen. Tegelijkertijd moest Tsjechië het voortouw nemen in het uitwerken van een compromis over het verdrag van Lissabon dat voor de Ieren, die dat verdrag in een referendum afkeurden, acceptabel was.
De moeizame gang van zaken rond de ratificatie was één van de oorzaken van de val van de regering eind maart. Er kwam een zakenkabinet onder leiding van de partijloze Jan Fischer. Tot die tijd bleef minister-president Topolánek voorzitter van de Raad. Dat leek overigens verder geen grote gevolgen te hebben gehad voor het verdere verloop van het voorzitterschap.
Het Tsjechische voorzitterschap zelf is zeer tevreden over het verloop van hun termijn als voorzitter. Het vrijmaken van 4 miljard euro voor fondsen voor energiebevoorradingsprojecten en steun voor de diversificatie van energiebronnen telt als een groot succes. Over de mate waarin het voorzitterschap de aanpak van de economische crisis effectief heeft weten te coördineren, bestaat in elk geval tussen de verschillende fracties in het Europees Parlement grote onenigheid. Het niet succesvol kunnen bemiddelen in het conflict tussen Slovenië en Kroatië wordt algemeen gezien als een falen van het voorzitterschap. Het akkoord over het Verdrag van Lissabon door de Ieren tegemoet te komen, zorgde op het einde nog voor een ander groot succes.
De Tsjechische premier zelf vond vooral het weinig eensgezinde en gecoördineerde optreden van de Unie tijdens de Gaza-crisis voorbeeld van waar de EU nog aan moet werken. In mindere mate gold hetzelfde voor de gascrisis.
Nederlandse Europarlementariërs zijn overwegend kritisch. Op veel terreinen zou weinig tot geen vooruitgang zijn geboekt.
