r google-plus facebook twitter linkedin2 nujij P P M G W Monitor Nieuwsbrief pdclogo Afstudeer hoed man met tas twitter

Energie-unie: veiligstellen van de Europese energievoorziening

Maroa Sefcovic, eurocommissaris van de Energie-unie © Europese Unie, 2015

Een van de hoofddoelen van de Commissie-Juncker is het realiseren van een energie-unie. Daarmee moet heel Europa verzekerd worden van een betrouwbare energievoorziening. Bovendien moeten de EU-lidstaten een overgang maken van fossiele naar duurzame energie. De Europese regeringsleiders hebben hun goedkeuring gegeven om de eerste stappen op weg naar een energie-unie te zetten.

De energie-unie past in de bredere Europese strategie op het gebied van energie waarin is vooruitgekeken naar wat er nodig is in 2020, 2030 en 2050. Met de energie-unie wil de Europese Commissie de doelen handen en voeten geven met uitgewerkte plannen en duidelijke deadlines.

Met name de energiezekerheid is een belangrijk punt binnen de energie-unie. De Europese Unie was in 2013 voor ruim de helft van haar energiebehoeften afhankelijk van import uit landen waarmee de relatie moeizaam is (Rusland) en/of uit instabiele regio's (het Midden-Oosten). Dat maakt de economie en veiligheid van de EU kwetsbaar. Daarnaast kostte de import van energie de Europese Unie in 2013 400 miljard euro. Door zelf duurzame energie op te wekken en toe te werken naar één Europees energienetwerk moet energie behalve schoner ook goedkoper worden.

Inmiddels zijn drie pakketten met wetgevende en niet-wetgevende voorstellen gepubliceerd.

Delen

Inhoud

1.

Aanloop naar een energie-unie

Het energiebeleid staat al langere tijd hoog op de agenda van de Europese Commissie en de lidstaten. In 2010 presenteerde de Commissie een strategie om in 2020 een concurrerende, duurzame en continu geleverde energievoorziening te hebben. In 2011 volgde een langeretermijnvisie voor 2050. De conclusie op basis van een aantal scenario's die werden verkend was dat de Europese Unie zowel in het opwekken, besparen, verduurzamen als veiligstellen van energie grote stappen moet maken. In het langetermijnscenario werd vooral gekeken naar klimaatdoelstellingen.

In 2014 volgde een klimaat- en energieplan voor 2020-2030 én een strategie voor het veiligstellen van de energievoorziening. Opvallend was dat in het klimaat- en energieplan een belangrijke rol toegekend werd aan gas in de overgang van de meest vervuilende energiebronnen naar duurzame energie. Tegelijkertijd erkende de strategie dat de toevoer van gas geen vanzelfsprekendheid is.

 

Commissievoorstel

Titel

Mededeling

Energie 2020 Een strategie voor een concurrerende, duurzame en continu geleverde energie

Mededeling

Stappenplan Energie 2050

Mededeling

Beleidskader voor klimaat en energie voor het tijdvak 2020-2030

Mededeling

Europese strategie voor energieveiligheid

In februari 2015 werd het opzetten van een toekomstgerichte energie-unie benoemd tot een van de prioriteiten van de Commissie-Juncker.

 

Commissievoorstel

Titel

Mededeling

Kaderstrategie voor een schokbestendige energie-unie met een toekomstgericht beleid inzake klimaatverandering

De energie-unie is opgedeeld in vijf pijlers:

  • 1. 
    zekerheid van energielevering
  • 2. 
    interne energiemarkt
  • 3. 
    energie-efficiëntie
  • 4. 
    koolstofvrij maken van de energiemix
  • 5. 
    onderzoek & innovatie

2.

Zekerheid van energielevering

In februari 2016 publiceerde de Commissie haar Energiezekerheidspakket. In het pakket wordt een serie maatregelen voorgesteld, waaronder het terugbrengen van de vraag naar energie, het opvoeren van de energieproductie in Europa zelf (bij voorkeur duurzame energie), het verder ontwikkelen van de Europese energiemarkt en het ontwikkelen van een divers aanbod van energiebronnen, -leveranciers en -transportroutes.

Op 30 november volgde, als onderdeel van het Pakket Schone Energie, een voorstel voor een verordening die ervoor moet zorgen dat lidstaten zich goed voorbereiden op crisissituaties bij de levering van elektriciteit. Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan extreme weersomstandigheden, cyberaanvallen of brandstoftekorten die ook in een goed functionerend systeem van elektriciteitslevering tot crisissituaties kunnen leiden.

 

Pakket

Commissievoorstel

Titel

Energiezekerheidspakket

(februari 2016)

Mededeling

EU-strategie voor vloeibaar aardgas en gasopslag

Verordening

Maatregelen ter veiligstelling van de gaslevering

Besluit

Het opzetten van een informatie-uitwisselingsmechanisme met betrekking tot intergouvernementele overeenkomsten en niet-bindende instrumenten tussen lidstaten en derde landen op het gebied van energie

Pakket Schone Energie

(november 2016)

Verordening

Voorbereid zijn op risico's in de elektriciteitssector

Achtergronden

Hoewel Europa lange tijd energie kon produceren uit zijn eigen fossiele brandstoffen, heeft het gestegen energieverbruik en de uitputting van natuurlijke hulpbronnen ertoe geleid dat de Europese Unie steeds meer afhankelijk is geworden van buitenlandse energieleveranciers. In het Verdrag van Lissabon uit 2009 werd al een solidariteitsclausule opgenomen waarin de lidstaten beloven dat ze elkaar te hulp schieten indien de energievoorziening van een land in het geding is. Met name de Oost-Europese landen waren hier voorstander van gezien hun afhankelijkheid van vooral Russische energie. De solidariteitsclausule is echter alleen een voorziening voor noodgevallen.

De afhankelijkheid van externe energie werd duidelijk tijdens de energiecrisis in 2009. In dat jaar sloot Rusland de gastoevoer naar Oekraïne af. In de daaropvolgende jaren bleef de relatie met Rusland gespannen en nam de onrust in het Midden-Oosten verder toe. Door de crisis in Oekraïne (2014) werd het debat over Europa's energievoorziening weer actueel.

De Europese Commissie wil vanwege die groter wordende afhankelijkheid het energiebeleid in de hele EU, en dus ook binnen de energie-unie, beter op elkaar afstemmen. Dit moet ervoor zorgen dat de EU als geheel sterker staat in onderhandelingen met derde landen. De lidstaten kunnen dan niet langer tegen elkaar worden uitgespeeld.

Handel en toevoerlijnen energie-unie

De Europese Commissie wil dat energie meer aandacht krijgt in onderhandelingen over handel en samenwerking met derde landen. Ook moeten overeenkomsten en contracten over de levering van energie met derde landen al in een vroeg stadium bij Europese Commissie worden gemeld. De Europese Raad liet in maart 2015 echter weten dat samenwerking bij energieleveringsakkoorden plaats moet vinden op vrijwillige basis.

Bovendien wil de EU minder afhankelijk zijn van één of een handvol energie producerende landen, zodat niet één partij makkelijk voorwaarden en eisen kan opleggen. Hetzelfde geldt voor het transport van energie; de EU wil ook niet afhankelijk zijn van een beperkt aantal aanvoerlijnen van energie. Daarom is de EU op het gebied van energie gaan samenwerken, zoals bijvoorbeeld in het Oostelijk Partnerschap, het Samenwerkingsverband energie Baltische Zee regio (BASREC) en het INOGATE-programma. De EU werkt verder met de volgende landen afzonderlijk samen op het gebied van energievoorziening: Brazilië, China, India, Irak, Noorwegen, Oekraïne, Rusland, Verenigde Staten en Zuid-Afrika.

Het Europees Parlement heeft op 27 april een onderhandelingsakkoord gesloten. Gasbedrijven moeten de Europese Commissie op de hoogte stellen van hun langetermijncontracten. Bij een crisis worden buurlanden verplicht elkaar te helpen. Het akkoord moet formeel nog worden goedgekeurd door EU-instellingen.

Netwerken

De EU streeft ook naar fysieke integratie van de energienetwerken van de Europese landen. De netwerken van alle lidstaten binnen de Unie moeten beter op elkaar aansluiten, zodat het niet uitmaakt via welk land energie wordt ingevoerd. Dat maakt het moeilijker voor derde landen om individuele lidstaten onder druk te zetten. Concreet gaat het met name om gezamenlijke investeringen in energienetwerken zoals pijpleidingen en haventerminals voor de aanvoer van energie.

Daarom heeft de Commissie begin 2013 een voorstel gedaan voor richtsnoeren voor een trans-Europese infrastructuur. Een jaar later heeft de Commissie 33 infrastructuurprojecten geïdentificeerd die van cruciaal belang zijn voor de energiezekerheid van de EU. Door netwerken beter op elkaar aan te sluiten wordt ook de ontwikkeling van één energiemarkt gefaciliteerd. De Europese Raad gaf in maart 2015 aan dat het beter op elkaar aansluiten van de energie-infrastructuur prioriteit heeft.

3.

Interne energiemarkt

Met de voorstellen die de Commissie op 15 juli 2015 presenteerde is een belangrijke stap gezet in de vorming van een interne energiemarkt. Een onderdeel van deze voorstellen is een 'new deal' voor energieconsumenten, waarmee de Commissie wil erkennen dat burgers centraal moeten staan in de energie-unie. Ook komt er een nieuwe opzet van de elektriciteitsmarkt, die ervoor moet zorgen dat netwerkbeheerders, producenten en consumenten kunnen profiteren van nieuwe technologie.

De wetgevende voorstellen hierbij volgden in november 2016. Met deze voorstellen wordt wetgeving uit het Derde Energie Pakket (2009) op verscheidene punten herzien. Naast het creëren van een interne energiemarkt, waarin 'energie zich vrij kan bewegen naar waar het het meest nodig is', wil de Europese Commissie met de nieuwe regels ook prikkels creëren om de energiemix koolstofarmer te maken. Ook verwacht de Commissie positieve gevolgen voor consumenten in de energie-unie door internationale concurrentie.

 

Pakket

Commissievoorstel

Titel

Energie-unie Zomerpakket (juli 2015)

Mededeling

'new deal' voor energieconsumenten

Mededeling

Startsein voor een openbare raadpleging over de nieuwe opzet van de elektriciteitsmarkt

Pakket Schone Energie

(november 2016)

Verordening

Governance van de Energie-unie

Verordening

Interne markt voor elektriciteit (herschikking)

Verordening

Oprichting van een Agentschap voor de samenwerking tussen energieregulators (herschikking)

Richtlijn

Gemeenschappelijke regels voor de interne energiemarkt (herschikking)

Achtergronden

In het kader van de interne markt begon de Europese Unie in de jaren negentig met de liberalisering van de elektriciteits- en gasmarkt. Daarbij is het beheer van energienetwerken afgesplitst van de verkoop en productie van energie, om zo de concurrentie te verbeteren en vernieuwing te stimuleren.

Hoewel de veranderingen burgers moesten verleiden over te stappen naar andere energieleveranciers, blijkt de markt weinig flexibel. Ondanks de liberalisatie van de jaren negentig stappen maar weinig klanten over naar een andere energieaanbieder.

4.

Energie-efficiëntie en koolstofvrij maken van de energiemix

Onderdeel van de eerste ronde wetgevende voorstellen in de zomer van 2015 is een voorstel ter verduidelijking van de energielabels en een herziening van de EU-regeling voor de handel in emissierechten. In dit laatste voorstel wordt onder meer het percentage waarmee de hoeveelheid emissierechten jaarlijks afneemt, verhoogd van 1,74 procent naar 2,2 procent.

In februari 2016 volgde een nieuwe EU-strategie voor verwarming en koeling als onderdeel van het energiezekerheidspakket. Hierin worden voorstellen gedaan om de temperatuurregeling van gebouwen - verantwoordelijk voor 50 procent van de Europese energieconsumptie - duurzamer te maken. Zo'n 75 procent van de energie die wordt gebruikt voor het koelen of verwarmen van gebouwen is afkomstig van fossiele bronnen.

Het Schone Energie Pakket van november 2016 voorziet onder meer in voorstellen om de subsidies voor kolencentrales af te bouwen en het gebruik van biobrandstoffen in de transportsector te stimuleren. Daarnaast worden voorstellen gedaan om de maatschappelijke impact van de omslag naar duurzame energie te verzachten. In februari 2017 is de derde versie van het pakket aangenomen. Het pakket legt de nadruk op energie-efficiëntie, hernieuwbare energiebronnen en een eerlijke overeenkomst voor consumenten. De ministers erkennen de moeilijkheden die het pakket bij implementatie op regionaal en nationaal niveau tegen zal komen. Desondanks steunen zij het pakket.

 

Pakket

Commissievoorstel

Titel

Energie-unie Zomerpakket (juli 2015)

Richtlijn

Wijziging van Richtlijn 2003/87/EG ter bevordering van kosteneffectieve emissiereducties en koolstofarme investeringen

Richtlijn

Kader voor energie-efficiëntie-etikettering en tot intrekking van Richtlijn 2010/30/EU

Energiezekerheidspakket

(februari 2016)

Mededeling

EU-strategie betreffende verwarming en koeling

Pakket Schone Energie

(november 2016)

Richtlijn

EU-strategie betreffende verwarming en koeling

Richtlijn

Energieprestatie van gebouwen

Richtlijn

Bevordering van gebruik van energie uit hernieuwbare bronnen

Mededeling

Schone energie voor alle Europeanen

Algemene doelstellingen

Het gebruik van fossiele brandstoffen draagt bij aan klimaatverandering en de voorraden fossiele brandstoffen zijn eindig. Het aanboren van nieuwe bronnen (zoals schaliegas) brengt andere milieuproblemen met zich mee of is relatief duur. Investeren in zonne- en windenergie en biomassa vormt voor de Europese landen een aantrekkelijk alternatief. Daarnaast kan het beperken van het energieverbruik bijdragen aan het verminderen van de energieafhankelijkheid en het realiseren van de klimaatdoelen.

De Europese Unie wil in principe in 2050 de uitstoot van broeikasgassen ten opzichte van 1990 met 80 tot 95 procent terug hebben gedrongen. De doelen voor 2030 zijn in een politiek akkoord vastgelegd. De uitstoot van broeikasgassen moet met 40 procent zijn verminderd, en het aandeel van hernieuwbare energie moet minstens 27 procent bedragen. Om deze doelen te bereiken wil de Commissie een aantal maatregelen nemen.

Duurzame energie

Het verder ontwikkelen van schone en hernieuwbare energie moet worden gestimuleerd. Dat kan enerzijds door duurzame energie financieel aantrekkelijk te maken door middel van belastingvoordelen of door het faciliteren van goedkope financiering. Het emissiehandelssysteem staat centraal en moet vervuilende en energie-intensieve bedrijvigheid minder aantrekkelijk maken. Anderzijds moeten de lidstaten ervoor zorgen dat de wetgeving en marktregels zo zijn ingericht dat ze rekening houden met het specifieke karakter van duurzame energie (zoals het kunnen opvangen van pieken en dalen, technische eisen, etc.)

Een beter op elkaar aangesloten energienet in het kader van één interne energiemarkt biedt in dit kader ook voordelen: duurzaam opgewekte stroom kan ten tijde van pieken in productie in een land makkelijker worden doorgeleverd naar andere landen.

Terugdringen verbruik

Innovatie in bedrijfs- en productieprocessen moet er ook voor zorgen dat Europa minder energie en grondstoffen nodig heeft. Er wordt ook expliciet gekeken naar de vervoerssector. Die moet schoner opereren, en de Commissie wil het gebruik van biobrandstoffen verder stimuleren.

De Europese burger heeft ook een bijdrage te leveren. Overheden kunnen dat ondersteunen door energiebesparende maatregelen voordeliger en/of aantrekkelijker te maken.

5.

Onderzoek & innovatie binnen de energie-unie

Onderzoek naar alternatieve energie en brandstoffen moet volgens de Commissie worden gestimuleerd en ondersteund. Het Europees strategisch plan voor energietechnologie (2007) moet bijvoorbeeld zorgen voor een technologische ommezwaai via ontwikkelings- en demonstratieprojecten voor nieuwe, innoverende technologieën zoals biobrandstoffen van de tweede en derde generatie, elektriciteitsopslag en duurzame verwarming en verkoeling.

De Europese Commissie vindt het produceren van kernenergie ook tot de mogelijkheden behoren. De EU neemt deel aan een experiment voor het opwekken van kernfusie: ITER (Internationale Thermonucleaire Experimentele Reactor). Kernfusie levert veel minder kernafval op dan het traditionele kernsplitsen, zoals dat in gewone kerncentrales gebeurt. Desondanks houdt de Europese Raad vast aan het principe dat ieder land verantwoordelijk is voor de eigen energiemix en ieder land het recht heeft zijn eigen energiebronnen te exploiteren.

Als onderdeel van het Pakket Schone Energie (2016) publiceerde de Europese Commissie een mededeling waarin maatregelen worden voorgesteld om een beter investeringsklimaat voor energie-innovatie te creëren. Dit voorstel vormt de kern van de pijler 'onderzoek en ontwikkeling' van de Energie-unie

 

Pakket

Commissievoorstel

Titel

Pakket Schone Energie

(november 2016)

Mededeling

Versnelling van innovatie inzake schone energie

De EU financiert onderzoek naar duurzame en toekomstgerichte energieoplossingen binnen verschillende subsidieprogramma's, waaronder:

6.

Stand van de energie-unie

Omdat de energie-unie een topprioriteit is van de Commissie-Juncker, wordt er ieder jaar verslag uitgebracht. Daarin wordt gekeken hoeveel vooruitgang er is geboekt en hoe ver de lidstaten zijn. In 2015 heeft eurocommissaris Šefčovič bijna alle lidstaten bezocht om te spreken over de energie-unie. Aan de hand van deze gesprekken werkt de Commissie verder aan de energie-unie.

In februari 2017 bracht de Europese Commissie een tweede verslag met de stand van de energie-unie uit. Daarin staat dat EU vooruitgang heeft geboekt op de energie- en klimaatdoelstellingen voor 2020. Met het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen, vergroten van energie-efficiëntie en hernieuwbare energie ligt de EU op koers.

7.

Meer informatie

Europese Commissie

Delen

Terug naar boven