In januari 2004 dook de vogelgriep op in Thailand, in een bijzonder gevaarlijke variant: vogels waren besmet met het H5N1-virus. In Zuidoost-Azië heeft deze ziekte aan tientallen mensen het leven gekost, omdat mensen in de nabijheid van pluimvee vatbaar bleken voor deze variant van de vogelgriep. Een besmetting van mens op mens is nog niet voorgekomen.
Na een verspreiding van het virus naar China (medio 2005) hebben trekvogels het virus verspreid naar Rusland (zomer 2005), en Turkije (najaar 2005). Daarna zijn in veel lidstaten van de Europese Unie dode vogels met het H5N1-virus aangetroffen.
De golf van uitbraken van vogelgriep uit 2005 is niet meer op die schaal voorgekomen. Echter, het virus steekt met regelmaat de kop op. In 2007 zijn gevallen geconstateerd in het Verenigd Koninkrijk (meerdere malen), in Duitsland, en in Tsjechië. Die gevallen hebben op hun beurt geleid tot onderzoeken in diverse buurlanden. In Roemenië deed zich in maart 2010 nog een uitbraak van de vogelgriep voor.
Nationale lidstaten in Europa hebben besloten hun bevoegdheden op het gebied van landbouw over te dragen aan de Europese Unie, en hebben daardoor niet veel vrijheid om een eigen beleid te voeren in de bestrijding van de vogelgriep. Europese wetgeving stelt richtlijnen voor maatregelen die getroffen moeten worden bij een uitbraak van de vogelgriep, en voor de bestrijding ervan. Zo moest de Nederlandse overheid, mede onder druk van deze Europese regelgeving, in 2003 overgaan tot het ruimen van 30 miljoen kippen, ganzen, kalkoenen en ander pluimvee. In december 2005 zijn Europese afspraken gemaakt over vaccinatiecampagnes voor pluimvee, maar vaccinatie heeft nadelen (zie beneden).
Inhoudsopgave van deze pagina:
Delen
Vogelgriep (officiële term: aviaire influenza) is een voor pluimvee en vogels zeer besmettelijke virale ziekte. Er zijn verschillende varianten van het virus, waarvan de H5-typen vrijwel allemaal leiden tot de dood van de vogel. Vaak zijn wilde vogels dragers van relatief onschuldige virus-typen. Als wilde vogels overvliegen, kunnen zij pluimvee besmetten waarna het virus kan muteren tot de dodelijke variant.
Het eten van vlees van besmet pluimvee kan ook voor mensen besmettelijk zijn, behalve als het vlees tot meer dan 70 graden is verhit.
Mensen kunnen bevattelijk zijn voor de vogelgriep, als zij met besmette vogels in contact komen. In Indonesië, China en Thailand zijn in 2005 door zo'n contact enkele tientallen mensen gestorven. De grote angst van medici is dat het virus muteert tot een variant die van mens tot mens overdraagbaar is. Dit is tot nu toe nog niet voorgekomen.
De Europese Unie houdt rekening met de mogelijkheid van een grote griep-epidemie (een zogenaamde 'pandemie'). Zo spreekt eurocommissaris Markos Kyprianou regelmatig met medicijnenfabrikanten over de beschikbaarheid van vaccins ten tijde van een pandemie. Het in mei 2005 geopende Europees agentschap voor Ziektepreventie in Stockholm speelt hierbij een coördinerende rol.
Ook bestaan er voorstellen tot instelling van een Europees Solidariteitsfonds, waarop regeringen een beroep kunnen doen als zij plotseling veel vaccins moeten aanschaffen. Ten slotte investeert de Europese Commissie in onderzoek naar de ontwikkeling van nieuwe griepvaccins.
De huidige Europese wetgeving inzake vogelgriep is vastgelegd in een richtlijn uit 1992 (Richtlijn 92/40/EEG). Deze richtlijn schrijft voor dat bij het aantreffen van het vogelgriepvirus passende maatregelen moeten worden genomen:
-
-het ruimen van besmette vogels
-
-instelling van een beschermingszone in een straal van drie kilometer om de infectiehaard
-
-instelling van een surveillancezone in een straal van tien kilometer om de infectiehaard
Binnen de beschermingszones en surveillancezones gelden voor een periode van minstens 30 dagen verschillende beperkingen:
-
-pluimvee krijgt een ophokplicht, het vervoer van pluimvee binnen de zones is verboden
-
-inspecteurs van het ministerie van Landbouw moeten alle locaties met pluimvee controleren
-
-de toegang tot pluimveelocaties moet regelmatig worden gereinigd
-
-het vervoer van personen die met pluimvee in contact komen is gebonden aan strenge regels
-
-markten en tentoonstellingen met pluimvee zijn verboden
-
-het gebruik van vlees of eieren van pluimvee is slechts onder zeer beperkte omstandigheden toegestaan, bijvoorbeeld na verhitting van vlees tot minstens 70 graden
Op Europees niveau kunnen de veterinaire experts uit alle EU-lidstaten ook andere maatregelen bespreken, zoals vaccinatie.
In 2002 werd een Europees besluit genomen (2002/673/EG) om een permanent surveillancesysteem in te stellen, waarbij vogels regelmatig op het vogelgriepvirus worden onderzocht via steekproeven. Veterinaire experts volgen op deze wijze vooral eenden en andere watervogels die zich over lange afstanden verplaatsen. De Europese Unie financiert de helft van de kosten. In 2006 gaat het om 60.000 steekproeven bij wilde vogels, en 300.000 steekproeven bij pluimvee.
Huidige wetenschappelijke inzichten houden rekening met de mogelijkheid dat het dodelijke vogelgriepvirus kan ontstaan uit relatief onschuldige virustypen die worden overgebracht van overvliegende wilde vogels naar pluimvee. Daarom kwam de Europese Commissie in april 2005 met nieuwe wetsvoorstellen om een verplicht surveillancesysteem in te voeren, waarmee veterinaire diensten pluimvee moeten controleren op het relatief onschuldige vogelgriepvirus. De officiële inwerkingtreding van de nieuwe Europese wetgeving is voorzien voor 1 januari 2007.
Ook bestaat sinds 2000 aparte Europese wetgeving voor de invoer van vogels voor huishoudelijk gebruik (huisdieren) in de Europese Unie (2000/666/EG). Deze regels stellen onder meer een quarantaineperiode van 30 dagen in om de vogels te controleren op vogelgriep.
In 2007 heeft de Europese Commissie een plan vastgesteld dat dierenziektes gerichter moet voorkomen, of er tenminste voor zorgt dat uitbraken beperkt blijven. Zo wordt de import scherper gecontroleerd, vallen ook dieren buiten boerderijen onder de maatregelen en zijn de controles na een uitbraak gerichter opgezet.
Als nationale overheden een uitbraak van vogelgriep binnen de landsgrenzen constateren, dan dienen overheden maatregelen te treffen. In Nederland is de verantwoordelijke minister voor deze maatregelen:
Als het nationale plan is opgesteld, stuurt de minister deze naar de Europese Commissie ter goedkeuring. Binnen de Europese Commissie worden deze plannen voorgelegd aan de Standing Committee on the Food Chain and Animal Health, een comité van experts. Dit comité brengt vervolgens advies uit aan de verantwoordelijke eurocommissaris, die vervolgens maatregelen kan afkondigen:
De huidige vogelgriepcrisis is in het voorjaar van 2004 ontstaan in Zuidoost Azië (China, Thailand, Vietnam en Indonesië). In april 2005 verspreidde het vogelgriepvirus zich naar het Qinghai-meer in centraal China, een belangrijk verzamelpunt voor trekvogels. Van daaruit heeft het virus zich verspreid naar Siberië (juli 2005), Mongolië, Tibet, Kazachstan en het Oeral-gebergte (augustus 2005), waarna de ziekte Europa bereikte via Turkije en Roemenië (oktober 2005). In Azië eiste het vogelgriepvirus het leven van ongeveer 140 miljoen kippen en ander pluimvee.
Een Europese wet uit 1991 (91/494/EEG) stelt een importverbod vast op vlees van pluimvee uit landen waar in de afgelopen zes maanden de vogelgriep is geconstateerd. Om de uitbraak van vogelgriep naar Europa te verhinderen, heeft de Europese Commissie in januari 2004 een importverbod ingesteld op levend pluimvee en siervogels (huisdieren) uit negen Aziatische landen. Vanaf augustus 2005 gelden dergelijke importbeperkingen ook voor vogels uit Kazachstan en Rusland. In februari en maart 2004 is verder een verbod ingesteld op invoer van risicovolle producten uit Amerika en Canada, terwijl de invoer van levende struisvogels, struisvogelvlees en struisvogeleieren uit Zuid-Afrika in augustus 2004 werd verboden.
Om Aziatische landen te steunen in hun gevecht tegen de vogelgriep, heeft de Europese Commissie in december 2005 deelgenomen aan een aantal internationale conferenties. Tijdens een conferentie in Peking (17-18 januari 2006) beloofde de Commissie om 80 miljoen euro te reserveren voor de bestrijding van vogelgriep in arme (Aziatische) landen.
Het vaccineren van vogels tegen de vogelgriep is in Europese context controversieel.
Voordelen
-
-Het verlaagt de kans op infectie met het vogelgriepvirus
-
-Het verlaagt de kans op snelle(re) verspreiding van het virus vóór een uitbraak van de ziekte, omdat gevaccineerde vogels het virus minder verspreiden
-
-Als de ziekte tóch uitbreekt, verspreidt het virus zich minder snel onder gevaccineerde vogels
-
-Het verlaagt de overlijdenscijfers, wat voordelen biedt voor bijzonder kwetsbare vogelgroepen (bijvoorbeeld in dierentuinen)
Nadelen
-
-Vaccins geven geen 100% bescherming tegen het virus, als vogels geconfronteerd worden met hoge doses van het virus is de besmettingskans nog steeds aanwezig
-
-Als gevaccineerde vogels toch ziek worden, is dat moeilijker te constateren omdat de symptomen minder zichtbaar zijn
-
-Vaccineren kost geld, niet alleen voor de vaccins en de dierenartsen, maar ook voor uitgebreide periodieke controles
-
-Gevaccineerd pluimvee, het vlees en de eieren van gevaccineerd pluimvee kunnen nauwelijks worden geëxporteerd
In december 2005 werd nieuwe Europese wetgeving van kracht (2005/94/EG) op grond waarvan lidstaten preventieve vaccinatie mogen uitvoeren. Het preventief vaccineren mag pas plaatsvinden nadat nationale autoriteiten een risicoanalyse hebben opgesteld waarin de noodzaak voldoende is aangetoond. Ook moeten de nationale autoriteiten aangeven welke maatregelen worden ingesteld om het vaccineren te controleren.
De nationale autoriteiten sturen vervolgens de risicoanalyse en de voorgenomen controlemaatregelen naar de Europese Commissie, die de plannen evalueert in overleg met de Standing Committee on the Food Chain and Animal Health.
Na een uitbraak van de vogelgriep in Nederland in 2003, besloot het ministerie van Landbouw tot de ruiming van 30 miljoen kippen, ganzen, kalkoenen en ander pluimvee. De directe economische schade bedroeg naar schatting 150 miljoen euro.
Vanaf 1 augustus 2006 mogen houders van hobbypluimvee hun dieren preventief laten vaccineren. Dit geldt niet alleen voor kippen, kalkoenen, ganzen en eenden, maar ook voor onder andere zwanen, pauwen, kwartels en patrijzen. Commerciële houders van pluimvee mogen alleen buitenuitloop-kippen (leghennen met uitloop) laten vaccineren.
Er mogen geen gevaccineerde levende kippen over de grens worden gebracht. Gevaccineerd pluimvee moet in Nederland worden geslacht. Vlees van gevaccineerde dieren mag wel geëxporteerd worden.
