Toetreding IJsland tot de Europese Unie - Europa NU

IJsland heeft op 17 juli 2009 officieel het lidmaatschap van de EU aangevraagd. Het land stond in het verleden altijd afwijzend tegenover lidmaatschap van de Europese Unie  en de eurozone. De recente wereldwijde economische crisis heeft hier echter verandering in gebracht. Het land heeft grote financiële problemen en heeft de Wereld Handels Organisatie en de EU om financiële steun gevraagd. In eerste instantie heeft de regering van IJsland gekeken naar een mogelijkheid om de euro te adopteren, maar de EU blijft van mening dat een land de euro pas kan adopteren als het eerst lid wordt van de EU.

Omdat IJsland al een democratie is en bovendien lid is van de Europese Vrijhandelsassociatie, werd in eerste instantie verwacht dat een eventuele toetreding tot de EU tot weinig problemen zou leiden. De bevolking van IJsland is echter verdeeld, en onderzoek wijst uit dat er een duidelijk anti-EU sentiment leeft.

Toch wil een groot deel van hen een referendum over het onderwerp. Bovendien zien de Europese en IJslandse politici ook nog enige obstakels die overwonnen moeten worden. Een belangrijk discussiepunt is de visserij. Bovendien weigerde de IJslandse president in januari 2010 de wet over het terugbetalen van de spaartegoeden van de failliete Icesave-bank aan Nederland en het Verenigd Koninkrijk te ondertekenen. Nederland dreigt nu het EU-lidmaatschap van IJsland te blokkeren. Volgens de Europese Commissie en het Spaanse EU-voorzitterschap staat het geschil over Icesave echter los van de toetreding van IJsland tot de EU.

De Commissie gaf in februari 2010 aan positief tegenover het openen van de toetredingsonderhandelingen te staan. Als IJsland lid wordt van de EU, dan gebeurt dat mogelijk tegelijk met Kroatië in 2011.  

In mei 2009 heeft IJsland de eerste stap gezet tot het lidmaatschap van de Europese Unie. De nieuwe IJslandse regering heeft in het parlement een voorstel gepresenteerd met het verzoek in te stemmen met onderhandelingen over toetreding. Hoewel de twee linkse coalitiepartijen verdeeld zijn over de toetreding, is er volgens minister-president Johanna Sigurdardottir een meerderheid in het parlement voor toetreding.  Minister van Buitenlandse Zaken Ossur Skarphedinsson benadrukte in het parlement dat de IJslanders uiteindelijk zelf zullen beslissen, als de onderhandelingen met succes zijn afgerond.

Momenteel is IJsland geen lid van de Europese Unie. Ook in het verleden heeft het land nooit het lidmaatschap aangevraagd. Daarentegen is IJsland sinds 1970 wel lid van de Europese Vrijhandelsassociatie  (EVA, Engelse afkorting EFTA). Deze organisatie is opgericht om de vrije handel in goederen tussen de leden te bevorderen. Tegenwoordig zijn eveneens Noorwegen, Liechtenstein en Zwitserland lid van deze organisatie.

Sinds 1992 vormt de EVA samen met de Europese Unie de Europese Economische Ruimte (EER). De EER is ontworpen om de EVA-landen te betrekken bij de Europese markt zonder dat een lidmaatschap vereist is. Deelname aan de EER is één van de voornaamste redenen geweest voor een gebrek aan animo van de kant van IJsland om toe te treden tot de EU; doordat het land al deelneemt aan de EER, profiteert IJsland voor een groot deel al van de voordelen die het EU-lidmaatschap met zich mee zou brengen.   

Een ander argument dat IJsland afhield van lidmaatschap was de goedwerkende IJslandse economie, de economische groei en lage werkeloosheid. IJsland was tot voor kort één van de rijkste landen van de wereld. In februari 2006 voorspelde de toenmalige premier Halldor Asgrimsson dat IJsland in 2015 lid zou zijn van de EU, en dat de beslissende factor voor IJsland de deelname aan de euro zou zijn. Hij gaf echter ook toe dat de politieke situatie op dat moment niet geschikt was om daarover een beslissing te nemen.

Eind 2008 wordt IJsland echter zwaar getroffen door de kredietcrisis. Icesave, een belangrijke IJslandse bank, gaat bankroet en de IJslandse kroon keldert. De IJslandse bankensector is ingestort en de werkeloosheid stijgt. IJsland is gedwongen om hulp te zoeken bij het Internationaal Monetair Fonds, individuele landen en de Europese Unie om het hoofd boven water te houden. In november 2008 helpt het IMF IJsland met een lening van 2,1 miljard dollar. 

Nadat de IJslandse bankensector op de tocht is komen te staan, heeft het land ook de mogelijkheid tot het invoeren van de euro overwogen, maar EU-functionarissen hebben IJsland herhaaldelijk verteld dat dit onmogelijk is zonder lid te zijn van de EU. Daarom is IJsland ook die optie gaan bekijken.

Als gevolg van de kredietcrisis hebben de IJslanders wekenlang betoogd tegen het kabinet-Haarde, wat leidde tot de val van deze regering. De aftredende regering en de conservatieve Onafhankelijke Partij hebben lange tijd het EU-lidmaatschap afgewezen. De nieuwe regering, die op 1 februari 2009 is aangetreden, heeft als voornaamste taak de IJslandse economie nieuw leven in te blazen.

Deze regering bestaat uit de Nieuwe Democratische Alliantie (SDA), de grootste partij in de coalitie, en het eurosceptische Links-Groen.  De nieuwe minister-president, Johanna Sigurdardottir (SDA), maakte al snel bekend dat zij positief staat tegenover toetreding tot de EU en invoering van de euro. Op 17 juli 2009 heeft IJsland officieel het lidmaatschap van de EU aangevraagd. De Europese Commissie heeft verheugd gereageerd op het verzoek.

Binnen de Europese Unie wordt verschillend gedacht over een eventueel aankomend lidmaatschap van IJsland. Op 30 januari 2009 verklaarde EU-commissaris van uitbreiding, Olli Rehn, dat IJsland in 2011 tegelijk met Kroatië tot de EU toe zou kunnen treden. Volgens Rehn prefereert de EU de toetreding van twee landen op hetzelfde moment boven een aparte toetreding. 

Naast de aparte lidstaten, moet ook een meerderheid van het Europees Parlement  met de toetreding instemmen. Voormalig voorzitter van het Europees Parlement, Hans-Gert Pöttering, zei echter dat de EU voorlopig geen nieuwe leden mag opnemen. Eerst zullen alle lidstaten het Verdrag van Lissabon moeten ondertekenen. Alleen voor Kroatië zou een uitzondering gemaakt mogen worden.

Nederlandse Europarlementariërs voorzien problemen bij de toetredingsonderhandelingen van IJsland met de Europese Unie. Ze vinden dat er duidelijke afspraken moeten komen over de visserij en over de financiën van het land. Nederland steunt het toetredingsverzoek, maar volgens minister Maxime Verhagen  is het wel noodzakelijk dat IJsland Nederland 1,3 miljard euro terugbetaalt. Dit zal dit aanvraag van het lidmaatschap ten goede komen. Het geld is bestemd als vergoeding voor gedupeerde Nederlandse spaarders van de omgevallen bank Icesave.

De Nederlandse regering heeft dit destijds voorgeschoten. Minister van Financiën Wouter Bos, heeft in juni 2009 al een akkoord bereikt over een terugbetalingsregeling. De overeenkomst geeft IJsland tot 2024 de tijd om 1,3 miljard euro terug te betalen aan Nederland en 2,5 miljard euro aan het Verenigd Koninkrijk.

In IJsland bestaat veel weerstand tegen het terugbetalen van de Icesave-tegoeden, omdat veel IJslanders vrezen dat de economie daardoor zal instorten. Eind december 2009 keurde een kleine meerderheid van het IJslandse parlement de wet over terugbetaling van de spaartegoeden goed. Maar in januari 2010 weigerde president Grimsson de wet te ondertekenen. Hij haalde zich daarmee de woede van Nederland en het Verenigd Koninkrijk op de hals. Minister Wouter Bos van financiën heeft IJsland gewaarschuwd dat de weigering het EU-lidmaatschap van dat land in gevaar brengt. De Europese Commissie beschouwt het geschil als een zaak tussen de drie betrokken landen en heeft aangegeven zich voorlopig niet in de kwestie te zullen mengen. Ook het Spaans voorzitterschap heeft laten weten dat de 'Icesave-affaire' geen invloed heeft op de toetreding van IJsland tot de EU.

Financiële steun vanuit de Europese Unie

In november 2008 hebben de Nederlandse en IJslandse regeringen eerst overeenstemming bereikt over het spaargeld dat Nederlandse gedupeerde spaarders van de bank Icesave terugkrijgen. IJsland zou alle Nederlandse spaartegoeden bij Icesave tot een bedrag van 20.887 euro per klant vergoeden. Maar om dit mogelijk te maken, zal Nederland het geld dat IJsland moet betalen, voorschieten. De IJslandse regering heeft ook een akkoord bereikt met andere Europese landen, over het terugbetalen van spaartegoeden.

Deze overeenkomst was een voorwaarde voor IJsland om in aanmerking te komen voor financiële steun van het Internationaal Monetair Fonds. De Europese landen erkennen hiermee dat IJsland zich door de financiële crisis in een benarde positie bevindt en daarom gaan ze het land geld lenen. 

Handelsrelatie met de Europese Unie

IJsland is, samen met Noorwegen, Zwitserland en Liechtenstein, lid van de Europese Vrijhandelsassociatie. De EVA is in 1960 opgericht om de vrije handel in goederen tussen de aangesloten landen te bevorderen. Oorspronkelijk waren meer landen lid van de EVA, namelijk Oostenrijk, Denemarken, Noorwegen, Portugal, Zweden, Zwitserland en het Verenigd Koninkrijk. Deze landen verlieten in de loop van de tijd de EVA om toe te treden tot de EEG. 

In 1992 tekende het land een akkoord met de Europese Unie voor lidmaatschap van Europese Economische Ruimte. Dit akkoord is ontworpen om EVA-landen deel uit te laten maken van de Europese markt zonder lid van de EU te hoeven zijn. De EER  bevordert vrij verkeer van personen, goederen, diensten en kapitaal tussen de lidstaten. Bovendien wordt er samengewerkt op economisch gebied. Doordat IJsland een EER-land is, geniet het land van de voordelen van de EU zonder hiervoor de kosten te hoeven betalen. Een bijkomend voordeel van dit lidmaatschap is dat toetreding tot de EU in bepaalde opzichten gemakkelijker wordt.

In 1996 trad IJsland tot het Schengen-gebied toe. Samen met Noorwegen heeft IJsland een aparte overeenkomst met de EU. Deze landen zijn samen met de EU-landen Finland, Zweden en Denemarken lid van de Noordse Paspoortunie. Deze unie maakte het voor inwoners van de Noordelijke landen al mogelijk om zonder paspoort binnen de grenzen van dit gebied te reizen. Doordat de Noordse Paspoortunie is opgegaan in het Schengenverdrag zijn IJsland en Noorwegen geassocieerd lid van 'Schengen'. 

Door IJslands lidmaatschap van de Europese Economische Ruimte heeft het land nooit echt belang gehad bij de toetreding tot de EU. Door de kredietcrisis eind 2008 kwam de IJslandse economie in zwaar weer. Een deel van de regering vindt de aanname van de euro als vervanging van de IJslandse munt een optie om het land uit de crisis te helpen. De EU stelt toetreding tot de Unie als voorwaarde. 

Eurocommissaris Olli Rehn ziet daarin bovendien 'strategische en economische voordelen': door de ligging van IJsland zou de EU bijvoorbeeld beter deel kunnen nemen aan de strijd om de politieke macht over de Noordpool. En toetreding van een nieuwe lidstaat betekent uitbreiding van de interne markt met vrij verkeer van personen, goederen, diensten en kapitaal.

Hieronder staan een aantal veel gehoorde argumenten in de discussie over eventuele EU-toetreding van IJsland. Uiteraard is bij alle standpunten wel een kanttekening te plaatsen, wat de discussie boeiend maar niet eenvoudiger maakt. Europa is wikken en wegen. Door op de links te klikken krijgt u meer informatie én nuancering.

Tip: Na het lezen van de argumenten kunt u zelf Uw reactie geven.

Door op Uw reactie te klikken kunt u laten weten, wat u van de verschillende argumenten vindt. Ook kunt u natuurlijk andere argumenten aandragen. Uw reactie wordt zeer op prijs gesteld.