Samenwerking justitie, vrijheid en veiligheid - Europa NU

De afgelopen jaren zijn de lidstaten van de Europese Unie steeds meer gaan samenwerken op het gebied van justitie en binnenlandse zaken. Dit is met name van belang nu de grenzen tussen de lidstaten zijn weggevallen.

Dit gebeurde in verschillende vormen; bilateraal (tussen twee landen), regionaal (bijvoorbeeld in het kader van de Raad van Europa) en mondiaal (door internationale organisaties als de Verenigde Naties). Door de voortschrijdende Europese integratie en de globale internationalisering is het ook nodig dat een deel van het beleid over justitie, vrijheid en veiligheid, op Europees niveau wordt vastgelegd.

Deze ontwikkeling wordt sterk bevorderd door de toestroom van vluchtelingen en (illegale) asielzoekers naar alle lidstaten van de Europese Unie (EU), grensoverschrijdende misdaad en het wereldwijde terrorisme. Dit zijn vraagstukken die het beste op Europees niveau opgelost kunnen worden.

Al vanaf 1957 was het vrij verkeer van personen op het grondgebied van de Europese Gemeenschap een van de doelstellingen van de EG. Destijds ging het vooral om werknemers die zich in een ander land wilden vestigen; van grote hoeveelheden asielzoekers was nog geen sprake.

Pas met de Overeenkomst van Napels van 1967 werd de basis gelegd voor samenwerking over de grenzen heen om landelijke wetgeving of gemeenschapsregels te handhaven. Vanaf 1975 begon men met het oprichten van informele netwerken om de uitwisselingen van ervaring en kennis op dit gebied tussen de lidstaten te bevorderen. Een voorbeeld hiervan is de Trevi-groep. Vanaf 1984 komen de ministers van Binnenlandse Zaken en Justitie twee keer per jaar samen om met elkaar te praten.

Met de goedkeuring van de Europese Akte in 1986 begon ook de weg naar een interne markt. Personen, goederen, kapitaal en diensten moesten zich vrij in de Europese Gemeenschap kunnen bewegen. De grenscontroles tussen de lidstaten moesten worden afgeschaft en de buitengrenzen juist versterkt. Ook moest er een gezamenlijk Europees asiel- en immigratiebeleid worden ontwikkeld.

Het idee van een interne markt werd verder uitgewerkt in artikel 7A van het Verdrag van Maastricht in 1992 en artikel 14 van het Verdrag van Amsterdam in 1997. In het Verdrag van Amsterdam werd gesproken over het bouwen van een 'ruimte van vrijheid, veiligheid en rechtvaardigheid'. Hieronder vallen zaken als de grondrechten, het EU-burgerschap, de mobiliteit van personen, asiel en immigratie, het visumbeleid, het beheer van de buitengrenzen en nauwe samenwerking tussen de nationale politie-, justitie- en douane-autoriteiten.

Door het verdwijnen van de grenscontroles bleek de misdaad in Europa zich snel internationaal te verspreiden. Mensenhandel, drugstransporten, autodiefstallen en (sinds de invoering van de euro) ook valsemunterij zijn Europese problemen geworden. Deze vragen om een Europese aanpak. De politiediensten uit de lidstaten werken dan ook steeds vaker samen.

Uitwisselen van persoonsgegevens

Om het uitwisselen van persoonsgegevens mogelijk te maken is het Verdrag van Prüm gesloten. Landen konden hierdoor DNA-profielen, vingerafdrukken en nummerplaten vergelijken. Niet alle lidstaten nemen hieraan deel. Vanaf augustus 2011 wordt dit uitgebreid en kunnen vingerafdrukken, DNA-profielen en kentekenregistraties automatisch worden uitgewisseld tussen alle lidstaten van de Europese Unie. De lidstaten moeten dan wel aan een aantal voorwaarden voldoen die betrekking hebben op de garantie van bescherming van gegevens.

Sinds juni 2007 hebben alle EU-landen toegang tot elkaars bestanden.

Om ervoor te zorgen dat de berechting voor iedereen eerlijk verloopt, heeft de Europese Commissie in maart 2010 een wetsvoorstel ingediend. Hier staat onder andere in dat een verdachte die in een ander land berecht wordt, recht heeft op een tolk en schriftelijke vertaling van alle documenten die bij de rechtszaak een rol spelen.

Alleen als er aanleiding voor is zijn ook gegevens over etnische herkomst, politieke en religieuze achtergrond, en gezondheid op te vragen bij het land waar die gegevens bekend zijn. Omdat dit gevoelig ligt wat betreft privacy moeten burgers ervan op de hoogte worden gesteld als hun gegevens worden gebruikt. Zij hebben de mogelijkheid een klacht in te dienen wegens onrechtmatig gebruik als daar sprake van is.

Asiel- en immigratiebeleid

Het wegvallen van de binnengrenzen maakte ook afstemming van het asiel- en immigratiebeleid tussen Europese landen nodig.

Europese landen moeten het onderling eens zijn aan welke kenmerken een 'vluchteling' of een 'ontheemde' moet voldoen om in aanmerking te komen voor een asielaanvraag in een Europees land. Dit om te voorkomen dat buitenlanders zich massaal aanmelden in één specifiek EU-land waar de immigratieregels soepel zijn. Lidstaten die grenzen aan gebieden waar vanuit veel (illegale) migranten komen, krijgen steun van de Europese Unie.

Bewaken van buitengrenzen

In juli 2006 heeft de Europese Commissie ook een voorstel gelanceerd voor het instellen van snelle interventieteams voor het bewaken van de buitengrenzen. De teams kunnen waar nodig operationele of technische assistentie verlenen aan lidstaten. In december 2007 bleek dat het Europees Parlement plannen steunt om ook interventieteams in te zetten bij grensoverschrijdende crisissituaties, zoals een ontvoering of kaping.

Het opzetten van een Europees informatiesysteem (het SIS: Schengen Informatie Systeem) waarin gegevens van de migranten centraal beheerd zijn, is één van de pijlers van het Europese immigratiebeleid.

Aanpak van terrorisme

Sinds de bomaanslagen van 11 september 2001 is ook de aanpak van het internationale terrorisme belangrijk geworden. Het beleid inzake justitie en binnenlandse zaken is gericht op de onderlinge uitwisseling van gegevens over criminele netwerken. Verder is de samenwerking met de Verenigde Staten nauwer geworden.

In juni 2008 hebben de EU-ministers van Justitie afgesproken dat EU lidstaten elkaars verstekvonnissen gaan erkennen. Dit zijn vonnissen die zijn uitgesproken bij afwezigheid van de beschuldigde. De rechten van de verdachten zijn nu overal in Europa gelijk aan de hand van objectieve criteria. Zo hebben verdachten het recht in hun eigen taal geïnformeerd te worden over de aanklacht en het recht om zich door een advocaat te laten vertegenwoordigen als ze niet bij het proces zijn.

Ook werd in november 2008 afgesproken dat de voorwaarden waaronder verdachten worden vrijgelaten in alle lidstaten gelijk moeten zijn. Zo wordt voorkomen dat een verdachte in de ene lidstaat wordt vastgehouden omdat hij anders naar een andere lidstaat zou gaan waar hij zou worden vrijgelaten.

Europees contractrecht

Op 5 juni 2009 nam de raad van ministers enkele belangrijke beslissingen om te komen tot een Europees gerechtelijk netwerk voor Europees contractrecht en voor de beëindiging van bilaterale afspraken tussen EU-landen. Besloten werd tot:

• - 

  een belangrijker rol voor de 'contactpunten' voor het verkrijgen van informatie over de rechtspraak in een ander EU-land;
• - 

  beschikbaar stellen van meer financiële, technologische en menselijke middelen op nationaal niveau;
• - 

  openstellen van het gerechtelijk netwerk voor bijdragen van mensen uit de dagelijkse rechtspraktijk
• - 

  betere toegang voor het publiek tot het netwerk

Naar alle waarschijnlijkheid worden deze besluiten aangenomen in een volgende commissievergadering en dus op korte termijn geïmplementeerd.

Bescherming slachtoffers huiselijk geweld

In 2010 lanceerde EU-voorzitter Spanje een voorstel voor een Europees bevel dat bescherming moet bieden aan slachtoffers van huiselijk geweld. Door het beschermingsbevel gaan contactverboden met het slachtoffer, die stalkers of gewelddadige partners in één EU-lidstaat opgelegd hebben gekregen, gelden in alle lidstaten van de EU. De lidstaten zijn het onderling nog niet eens over de juiste rechtsgrondslag voor het bevel. In oktober 2010 praten ze verder.

Lees meer

Bij de besluitvorming op dit beleidsterrein spelen de Europese Commissie, de Raad, het Europees Parlement en de Europese Raad een rol.

Initiatief voor nieuw beleid: Europese Commissie of Europese Raad

Voor het voorstellen van algemene richtsnoeren geldt dat de Raad Justitie en Binnenlandse Zaken deze opstelt. Vertegenwoordigers voor Nederland in deze Raad zijn:

Voor voorstellen op het gebied van burgerschap, en voorstellen aangaande de werkwijze en structuur van Eurojust geldt dat de Commissie deze opstelt. Eerst verantwoordelijk is de Eurocommissaris voor Justitie, grondrechten en burgerschap:

Voor de voorstellen op het gebied van veiligheid, en voorstellen aangaande Europol is de eerst verantwoordelijke de Eurocommissaris voor Binnenlandse Zaken en Justitie:

Bij administratieve samenwerking tussen de diensten op het gebied van veiligheid en justitie kunnen de lidstaten van de Europese Unie ook initiatief-voorstellen indienen. Voorwaarde is dat een initiatief ten minste door een kwart van de lidstaten wordt ingediend.

Invloed nationale parlementen

Nationale parlementen van de lidstaten kunnen binnen acht weken nadat de Europese Commissie een voorstel heeft bekendgemaakt, laten weten dat de Europese Unie zich niet met het onderwerp zou moeten bezighouden.

Besluitvorming door de Europese Raad

Voor het vaststellen van algemene richtsnoeren geldt dat de Europese Raad besluit met eenparigheid van stemmen.

Vertegenwoordiger van Nederland in de Europese Raad is:

Besluitvorming door Raad en Europees Parlement

Voor voorstellen over vrij reizen binnen de Unie, en voorstellen aangaande de werkwijze en structuur van Europol en Eurojust geldt de gewone wetgevingsprocedure.  

De raadsformatie die beslist over justitiële zaken is de Raad Justitie en Binnenlandse Zaken.

Voor het Europees Parlement beoordeelt de parlementaire commissie Burgerlijke vrijheden, Justitie en Binnenlandse Zaken de voorstellen van de Europese Commissie en de eventuele aanvullingen van de Raad. Voor Nederland zijn de volgende Europarlementariërs lid:

Als het Europees Parlement het (eventueel aangepaste) voorstel goedkeurt, sluit een overeenstemming in de Raad van de Europese Unie de procedure af. Nederland heeft in de Raad 13 stemmen, op een totaal van 345. Als het voorstel door de Raad is goedgekeurd, zorgt de Nederlandse regering ervoor dat het voorstel nationaal wordt uitgevoerd.

Relatie met andere terreinen.

Onder justitiële samenwerking en de ruimte van vrijheid en veiligheid vallen een aantal specifieke deelgebieden, te weten het visa- en schengenbeleid, de bestrijding van terrorisme, grenscontroles ten behoeve van het asielbeleid en criminaliteitsbeleid. Voor maatregelen op die terreinen gelden de besluitvormingsprocedures die daar vermeld staan.

De samenwerking op het gebied van justitie, vrijheid en veiligheid vindt haar basis in de politiële en justitiële samenwerking in het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VwEU).

• - 

  beginselen en politiële en justitiële samenwerking: derde deel VwEU titel V hoofdstuk I (artikelen 67 t/m 76), hoofdstuk 4 (artikelen 82 t/m 86), hoofdstuk 5 (artikelen 87 t/m 89),  zevende deel VwEU art. 346 lid 1a

Voor specifieke deelgebieden als visabeleid, de bestrijding van terrorisme, en grenscontroles zie die onderdelen op de site.

Hot issues

Nederland

Europese Unie

Factsheet Europees Parlement

▪  Management van de buitenlandse grenzen (en)

▪  Samenwerking van Politie en Douane (en)

▪  Veiligheids- en defensiebeleid (en)

Betrokken instanties

▪  Commissie Justitie, Vrijheid en Veiligheid van het Europees Parlement

▪  Directoraat-generaal Justitie, vrijheid en veiligheid

▪  Eurojust

▪  Europees Agentschap voor het Beheer van de Operationele Samenwerking aan de Buitengrenzen

▪  Europees Bureau voor de grondrechten

▪  Europese Politie-academie

▪  Europese Politiedienst (Europol)

Statistiek

▪  Tabellen Eurostat (en)

Via onderstaande symbolen kunt u de omvang van de informatie over dit beleidsterrein op uw behoefte van dit moment afstemmen:

	Niveau	Rubrieken
	1. Kort	In vogelvlucht, Wie doet wat?
	2. Uitgebreid	Niveau 1 + Juridisch kader

Afhankelijk van het niveau kunnen ook de teksten van de rubrieken uitgebreider en specialistischer zijn.

Tip

Deze icoontjes treft u ook aan boven de inhoudsopgave aan de rechterkant van deze pagina.

Reageer

Delen: